Projekat Rastko : Poljska

Mirjana Kosti�-Golubi�i� (Beograd)

Me�ujezi�ki homonimi u nastavi poljskog jezika na beogradskoj polonistici

Sto godina polonistike u Srbiji, zbornik radova sa jubilarnog nau�nog skupa, Katedra za slavistiku Filolo�kog fakulteta Univerziteta u Beogradu, Slavisti�ko dru�tvo Srbije, Beograd, 1996.

Prve tragove sistematskog prou�avanja leksi�ko-semanti�ke kategorije me�ujezi�kih homonima na beogradskoj polonistici mo�emo da pratimo od samih njenih po�etka. Mada je poljski jezik u Srbiji prvi po�eo da predaje �ura Dani�i� (u okviru svojih predavanja iz srpskog jezika i slovenske filologije, dr�anih na beogradskom Liceju, kasnije Velikoj �koli),^[1] po�etak sistematskog izu�avanja poljskog jezika vezujemo za 1895. godinu, kada je ministar prosvete Ljubomir Kleri� postavio Radovana Ko�uti�a za "privremenog u�itelja ruskog, �e�kog i poljskog jezika i knji�evnosti u Velikoj �koli".^[2] Prihvativ�i se ovoga posla i po�ev�i sa radom 25. januara te godine, Ko�uti� je zapo�eo i rad na pisanju prvih ud�benika namenjenih budu�im studentima. Tako dobijamo prvo Primere knji�evnog jezika poljskog (1896), zatim Gramatiku poljskoga jezika (1898), druge Primere knji�evnoga jezika poljskog (1901), a zatim slede: Primeri knji�evnoga jezika ruskog (1910), Gramatika ruskoga jezika, II, Oblici (1914), Gramatika ruskoga jezika (knji�evni izgovor) - tzv. petrogradska, �tampana u Petrogradu 1919. godine i Gramatika ruskoga jezika. Glasovi, �tampana tek 1969. na osnovu jedinog sa�uvanog korektorskog primerka. Ovim svojim lingvisti�kim radovima Radovan Ko�uti� je udario temelje i trasirao dalji razvojni put jugoslovenskoj slavistici.

Kao �to vidimo, Radovan Ko�uti� je svoju nastavno-nau�nu delatnost u oblasti slavisti�kih nauka zapo�eo objavljivanjem polonisti�kih dela - prvim i drugim Primerima izme�u kojih je iza�la Gramatika. I dok su prvi Primeri knji�evnog jezika poljskog iz 1896. godine sadr�ali samo tekstove bez ikakve napomena i tuma�enja, dotle su se drugi Ko�uti�evi Primeri knji�evnoga jezika poljskog iz 1901. godine sastojali iz dva dela: prvi deo predstavljao je knji�evne tekstove i napomene, kao i biografije autora ovih knji�evnih tekstova, a drugi deo re�nik uz te tekstove (etimolo�ki). Ovim primerima �emo upravo i posvetiti pa�nju.

Radovan Ko�uti� je u dosada�njim radovima na�ih jezi�kih stru�njaka uglavnom bio prou�avan kao rusista. O njegovim polonisti�kim radovima pisala je (sem prof. �ivanovi�a, koji ih je sve pomenuo), prof. Gordana Jovanovi� (o Gramatici poljskoga jezika iz 1898). Nas �e ovde, me�utim, interesovati drugo izdanje Ko�uti�evih Primera koji predstavljaju po�etak prou�avanja konfrontativne leksikologije u srpskoj slavisti�koj nauci.

Za Radovana Ko�uti�a je, na njegovom putu od knji�evnosti ka jeziku, u okviru njegovih jezi�kih interesovanja leksika bila na prvom mestu.^[3] Sam Ko�uti� u Predgovoru drugoga izdanja svojih poljskih Primera ka�e:

"Klju� knjizi je re�nik. Etimolo�ka tuma�enja njegova, za koja su upotrebljavani najbolji izvori, bi�e vrednom u�eniku od velike koristi: na njima �e imati prilike da ponovi i utvrdi pravila koja su mu poznata iz nauke o glasovima i iz uporedne nauke o jeziku; re�nik �e mu pru�iti mnoge lepe primere za razvoj i prenos zna�enja, a iz etimologije tu�ih re�i, me�u ostalim, vide�e kaku je ogromnu ulogu igrao Zapad u razvi�u poljske civilizacije, preko kojih je zemalja ona prodirala u Poljsku, itd. Pred re�nikom je spisak re�i, koje su jednake ili sli�ne u poljskom i u srpskom jeziku, a sasvim su drugog zna�enja ili mogu jo� i ne�to sasvim drugo zna�iti. Na njih treba obratiti osobitu pa�nju: pri prevo�enju s jednog slovenskog jezika na drugi, tu se najlak�e i najvi�e gre�i".^[4]

Izdvajanje, u okviru re�nika, u posebnu grupu "re�i, koje su jednake ili sli�ne u poljskom i u srpskom jeziku, a razli�nog su zna�enja", predstavlja leksikografsku koncepciju Ko�uti�evu zasnovanu na diferencijalnom metodu prezentiranja i usvajanja leksike genetski i strukturno srodnog jezika. U drugom izdanju poljskih Primera on je postavio osnove svome metodi�kom shvatanju koje je kasnije razvio u Predgovoru prve knjige Primera knji�evnoga jezika ruskog u kome ka�e: "[...] metodika ruskog jezika za nas (a ovako je i za ostale Slovene kad u�e bilo ruski bilo drugi koji slovenski jezik) kazuje se sama sobom: u�iti ruski, to zna�i, u glavnom, u�iti zna�enje nepoznatim re�ima, a kod re�i, jednakih ili sli�nih po obliku, hvatati razliku izme�u svog i ruskog jezika."^[5]

Ko�uti� je, dakle, �itavih pedeset godina pre pojave prvih zna�ajnih radova iz oblasti me�ujezi�ke homonimije eksplicitno izdvojio iz diferencijalnog poljsko-srpskog re�nika ovu kategoriju re�i (u to vreme je, otprilike, L. A. Mi�atek �tampao u Sankt-Peterburgu svoj Differencial'nij serbsko-russkij slovar', �iji ve�i deo vokabulara �ini upravo ovaj sistem leksema, mada ga autor posebno ne pominje).^[6] Ko�uti�ev re�nik me�ujezi�kih homonima, ili, kako ih on defini�e � "re�i koje su jednake ili sli�ne u poljskom i u srpskom jeziku, a razli�nog su zna�enja", sastoji se od 355 leksema koje je Ko�uti� izdvojio rukovode�i se trima osnovnim kriterijumima navedenim po ta�kama:

1. U spisku su samo one re�i koje su u ovom re�niku.

2. U obzir je uzeto samo ono zna�enje koje re� ima u knji�evnom jeziku.

3. Nisu u spisku:

a. re�i kojima odgovara sli�na srpska re�, istina drugog zna�enja, ali provincijalna ili retka, dakle manje poznata ili nepoznata;

b. oni slo�eni glagoli, u kojih je, prema prostima, lako uhvatiti razliku u zna�enju.

Po�to se svih 355 ovako izdvojenih leksema ve� nalazi u samom Re�niku (i u njemu je za njih data gramati�ka, semanti�ka i sintaksi�ka struktura uz navo�enje porekla gde god je to bilo izvesno), u okviru re�ni�kog �lanka nalazimo srpski prevodni ekvivalent uz naj�e��a restriktivna obja�njenja, tj. ograni�enja tipa a ne, a nikad, ali ne (�to bi odgovaralo potpunim homonimima), jo� u, a ne samo, pored, vi�e (�to bi odgovaralo delimi�nim ili nepotpunim homonimima). Razlike u nominacionim zna�enjima dveju leksema on isti�e u re�ni�kom �lanku restriktivnom napomenom glavno zna�enje.

Kao kompletan slavista u to vreme, Ko�uti� je uo�io zna�aj me�ujezi�kih homonima u procesu nastave i prevo�enja u dvama slovenskim jezicima (u ruskim Primerima on ih je kasnije obele�avao posebnim oznakama). Takvog svog stava prema ovoj leksi�ko-semanti�koj kategoriji on se pridr�avao sve do kraja svoje nastavno-nau�ne delatnosti na Univerzitetu, gde je penzionisan 1936. godine, ali je kao honorarni profesor predavao sve do po�etka rata 1941. godine.^[7]

Posle drugog svetskog rata nastavljena je nastava poljskog jezika i knji�evnosti na Beogradskom univerzitetu. Predavanja iz poljskog jezika dr�e, u to vreme, Ko�uti�ev u�enik Kiril Taranovski (1946-1948) i Kre�imir Georgijevi�, a do 1955. godine na Grupi za isto�ne i zapadne slovenske jezike radio je kao asistent za poljski jezik i Svetozar Nikoli�.^[8] Prakti�nu nastavu iz poljskog jezika dr�ala je pedesetih godina lektor Jadviga �eti�.^[9] Iz ovog perioda, na�alost, nemamo skoro nikakvih podataka o nastavi poljskog jezika, tako da ne mo�emo sa sigurno��u da utvrdimo kakav je bio stav predava�a u odnosu na kategoriju me�ujezi�kih homonima i da li su je u nastavi posebno izdvajali ili ne.

Posle izvesnog "predaha" (kako je ovaj vremenski period nazvao Radmilo Marojevi�, govore�i o lingvisti�koj rusistici u nas),^[10] na beogradsku polonistiku dolazi jo� jedan Ko�uti�ev u�enik, profesor �or�e �ivanovi�. Od 1955. pa sve do odlaska u penziju 1979. godine, profesor �ivanovi� dr�i, pored predavanja iz poljske knji�evnosti, i predavanja iz poljskog jezika.

I profesor �ivanovi� je, kao i njegov u�itelj Ko�uti�, svoje bavljenje polonistikom odredio kao put od knji�evnosti ka jeziku. U njegovoj bogatoj bibliografiji manji je broj radova koje mo�emo svrstati u �isto lingvisti�ke. Od radova vezanih za jezik ista�i �emo samo dva koja se i danas mogu koristiti u univerzitetskoj nastavi. Prvi od tih radova jeste knjiga Poljski u 100 lekcija namenjena �irem krugu �italaca, onima koji �ele da nau�e poljski, pa, prema tome, pisana sasvim pristupa�no, bez ikakvih nau�nih pretenzija. Odmah na po�etku autor je odredio svoj stav prema me�ujezi�kim homonimima kad ka�e: "Pri u�enju poljskog jezika najopasnije bi�e one re�i koje su po obliku i izgovoru iste kao na�e a imaju druk�ije zna�enje".^[11] Ili: "[...] moramo biti obazrivi, jer ponekad sli�nost mo�e biti klopka za neoprezne".^[12] Sli�nu misao izrekao je i u predgovoru svojih Poljskih primera, govore�i o Ko�uti�evoj Gramatici poljskoga jezika: "Osnovna zamisao profesora Ko�uti�a, koje �e se pridr�avati i kasnije u radovima ove vrste, bila je primena komparativnog metoda, bilo je neprestano ukazivanje na sli�nosti izme�u srpskog i poljskog jezika. Na to ga je navodilo iskustvo da najvi�e potpuno neshvatljivih gre�aka ima u prevodima ba� sa srodnih jezika, jer je tada pa�nja nedovoljna, a sli�nosti �esto odvode na skrivene stranputice".^[13]

Poljski primeri profesora �ivanovi�a nastali su po ugledu na Ko�uti�eve Primere knji�evnoga jezika poljskog. Posle izbora knji�evnih tekstova podeljenih na tri dela date su Napomene, zatim Bele�ke o piscima i Poljsko-srpskohrvatski re�nik. Profesor �ivanovi� nije, za razliku od Ko�uti�a, me�ujezi�ke homonime izdvojio u posebnu grupu, niti ih je, pak, ozna�io u okviru re�nika. Na njih je ukazivao u Napomenama. �inio je to na razli�ite na�ine. Na primer: przystojny � pazi, na�e pristojan bi�e poljski: przyzwoity! Ili: niewiasta nije: nevesta! Ili: kipie� � zna�enje nije kao na�e! Ili: wole� � zna�enje nije kao u na�em jeziku! Ili: ima� ne zna�i na�e: imati! i sl. Vidimo, dakle, da je on ipak skretao pa�nju na ovu kategoriju leksema, ne daju�i joj u napomenama prevodni ekvivalent koji se nalazi u re�niku. Na me�ujezi�ke homonime je mislio profesor �ivanovi� kada je u predgovoru svojih Primera napisao: "Usled srodnosti na�eg i poljskog jezika vrlo �esto dolazi do te�ih nesporazuma, ili zato �to su razlike u zna�enju skrivene u fonetski sli�nim oblicima, ili pak zato �to se konstrukcije iz stranog srodnog jezika lako doslovce prenose u na� jezik, a time se �esto daju spojevi koji ne odgovaraju duhu na�ega jezika".^[14]

Na svojim predavanjima iz poljskog jezika profesor �ivanovi� je uvek ukazivao na razlike u zna�enjima foni�ki ili grafi�ki istih ili sli�nih re�i. Bio je mo�da ipak vi�e okrenut knji�evnosti nego jeziku, �to se mo�e zaklju�iti iz neminovnog pore�enja obe knjige Primera dvojice autora, profesora i njegovog u�enika. Sistemati�nost sa kojom su oba autora pri�la ovoj leksi�ko-semanti�koj kategoriji ide u prilog Radovanu Ko�uti�u. Ali profesor �ivanovi� time niukoliko nije odstupio od koncepcije svoga u�itelja. To se, uostalom, vidi i iz njegovih re�i: "Mi smo se u svome radu pridr�avali smernica koje je postavio profesor Ko�uti�, ukoliko su nam snage dopu�tale, ne samo zato �to smo od njega u�ili kako treba predavati na�im ljudima srodne slovenske jezike, najbolje i sa najvi�e uspeha, nego zato �to smo i sami uvereni da je to njegovo shvatanje opravdano i pravilno. Pravilno i opravdano �ak i posle mnogih lutanja i novih poku�aja da se do�e do nekakvog savremenijeg na�ina preno�enja srodnih jezika".^[15]

Savremeniji na�in preno�enja srodnih jezika zasniva se danas na dometima pojedinih grana lingvistike koje su se razvile od Ko�uti�evog vremena do danas. U nastavi poljskog jezika me�ujezi�ki homonimi zauzimaju zna�ajno mesto kao jedan od klju�nih problema u procesu u�enja poljskog jezika kao stranog i u procesu prevo�enja. Za proteklih sto godina razvila se leksikologija kao va�na teorijska nauka koja je rezultirala i razvijenom leksikografijom kao njenom prakti�nom primenom. Razvila se, tako�e, i semanti�ka teorija re�i. Uzimaju�i sve ovo u obzir, mo�emo samo da konstatujemo da je pristup prou�avanju ove leksi�ko-semanti�ke kategorije mnogo �iri, oboga�en novom terminologijom u odnosu na onu iz Ko�uti�evog vremena (me�ujezi�ki homonimi kao leksikolo�ki termin, la�ni prevodio�evi prijatelji kao prevodila�ki termin). Me�utim, mo�emo da zaklju�imo da nekih radikalnih promena i zaokreta u prezentiranju ove kategorije leksema nema, jer je Radovan Ko�uti� udario solidne temelje svojim radovima iz oblasti polonistike daljim uporednim prou�avanjima poljskog i srpskog jezika. Komparativno-istorijski (kada je re� o dijahronijskom aspektu istra�ivanja), diferencijalni odnosno konfrontativni i/ili kontrastivni metod u prou�avanju jezi�kih pojava ostali su, bar kad je re� o genetski i strukturno srodnim jezicima, do danas neprevazi�eni. U nastavi poljskog jezika danas, Ko�uti�eve "re�i koje su jednake ili sli�ne u poljskom i u srpskom jeziku, a razli�nog su zna�enja", osavremenjene su novim leksikolo�kim terminom me�ujezi�ki homonimi, a kriterijumi po kojima se izdvajaju mogu biti slede�i: 1. formalni, 2. semanti�ki, 3. kriterijum spojivosti, 4. stilisti�ki, 5. kriterijum frekventnosti, 6. tvorbeni, 7. gramati�ki, 8. kriterijum apsolutne vrednosti re�i, 9. kriterijum komunikativne vrednosti re�i i 10. prozodijski (fakultativni).^[16] Istovremeno, sa leksikolo�ko-leksikografskog aspekta ne bi trebalo obuhvatati analizom slede�e lekseme: 1. re�i koje pripadaju razli�itim vrstama re�i, 2. homoforme, 3. nesamostalne vrste re�i (predloge, veznike, re�ce), 4. re�i iz dva jezika koje u svojoj leksi�koj semantici ne sadr�e ni jednu zajedni�ku sememu, �ak iako su maksimalno bliske fonetski i grafi�ki, 5. re�i iz dva jezika koje su istog porekla, a �ije se leksi�ko zna�enje, stilska i emotivna karakteristika potpuno poklapaju, 6. re�i iz dva jezika od kojih se jedna retko upotrebljava u knji�evnom jeziku, 7. re�i iz dva jezika od kojih jedna ili obe predstavljaju neproduktivan tvorbeni tip i model i 8. heteronime koji pripadaju perifernom nominativnom sistemu jednoga ili oba jezika.^[17]

Napomene

[1] Gordana Jovanovi�, Polonisti�ke studije u Srbiji i "Gramatika poljskoga jezika" Radovana Ko�uti�a. [U zb.:] Radovan Ko�uti� i razvoj jugoslovenske slavistike. Slavisti�ki zbornik, knjiga I, Beograd 1986, str. 105.

[2] �or�e �ivanovi�, Prekretne godine Radovana Ko�uti�a. Isto, str. 12.

[3] O leksikografskom radu Radovana Ko�uti�a (opet na rusisti�koj literaturi) pisao je Ljubo Milinkovi�: Leksikografski rad Radovana Ko�uti�a i savremeni rusko-srpskohrvatski �kolski re�nici, Isto, str. 85-90.

[4] Radovan Ko�uti�, Predgovor. [U:] Primeri knji�evnoga jezika poljskog, Beograd 1901, str. IX.

[5] Radovan Ko�uti�, Primeri knji�evnoga jezika ruskog. I. Tekstovi, Beograd 1926, str. IX.

[6] Ovaj podatak sam preuzela iz knjige Milane Radi�-Dugonji�: Me�ujezi�ki homonimi i paronimi u ruskom i srpskohrvatskom jeziku, De�je novine, Gornji Milanovac 1991, str. 13.

[7] �or�e �ivanovi�, Radovan Ko�uti� (1866-1949). [U zb.:] Radovan Ko�uti� i razvoj jugoslovenske slavistike. Slavisti�ki zbornik, knjiga I, Beograd 1986, str. 124.

[8] Za ove podatke zahvaljujem kolegi Bogdanu Terzi�u.

[9] Za ovaj podatak zahvaljujem kolegi Uglje�i Radnovi�u.

[10] Radmilo Marojevi�, Radovan Ko�uti� i razvoj jugoslovenske lingvisti�ke rusistike. [U zb.:] Radovan Ko�uti� i razvoj jugoslovenske slavistike. Slavisti�ki zbornik, knjiga I, Beograd 1986, str. 32.

[11] �or�e �ivanovi�, Poljski u 100 lekcija, Prosveta, Beograd 1971, str. 6.

[12] Nav. delo, str. 245.

[13] �or�e �ivanovi�, Poljski primeri, Nau�na knjiga, Beograd 1970, str. 8.

[14] Nav. delo, str. 10.

[15] Nav. delo, str. 8.

[16] P. Piper, G. G. Tjapko, Prospekt "differencial'nogo russko-serbskohorvatskogo slovarja" lo�nih ekvivalentov (rukopis), str. 24-25.

[17] Nav. delo. str. 16-17.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | O Poljskoj | Prevodi | Bibliografija
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt