[Projekat Rastko - Skadar] Stanovnistvo slovenskog porijekla u Albaniji

Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Tomislav Kralja�i�

Iseljavanje muslimana iz Bosne i Hercegovine u Albaniju za vrijeme austrougarske uprave

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

U razdoblju austrougarske uprave iz Bosne i Hercegovine je neprestano oticala rijeka muslimanskih iseljenika, koja se, u zavisnosti od unutra�njih politi�nih, socijalnih i ekonomskih prilika, �as su�avala, �as �irila. Pri tome su odre�ene politi�ke promjene i krizna stanja sna�no podsticali iseljavanje, pa su zato najve�i talasi napu�tanja zemlje nastali u toku i neposredno iza okupacije 1878. godine, nakon neuspjelog ustanka u Hercegovini 1882., u tonu zao�travanja borbe Muslimana za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju 1900. i 1901. godine i poslije aneksije i aneksione krize. Prema zvani�nim podacima austrougarskih vlasti iselilo se samo u tim talasima blizu 50.000 Muslimana, �to je, prema nekim prora�unima iznosilo oko tre�inu od ukupno iseljenih u razdoblju austrougarske uprave.^[1] Ova �injenica masovnih iseljavanja vezanih za zna�ajnije politi�ke promjene i politi�ka zbivanja pokazuje da su u iseljavanju bili izrazito prisutni i nagla�eni, pored ekonomskih, posebno politi�ki, psiholo�ki i vjerski motivi.

I pravac iseljavanja dovoljno jasno ukazuje na te motive. Svi su Muslimani selili u Tursku, zemlju iste vjere i dr�avne tradicije u njima duboko ukorijenjene. Zato su u Turskoj gledali zemlju nade u bolju i sigurnu budu�nost. Dugo vremena su ih turske vlasti naseljavale iz ekonomskih razloga u oblasti manje naseljene, posebno u Anadoliju. Kasnije, a osobito nakon aneksije Bosne i Hercegovine, Turska �e iz politi�kih razloga forsirati naseljavanje muslimanskog svijeta u Makedoniju. Cilj je bio da se na tom prostoru oja�aju muslimani i tako stvore religiozne pretpostavke za zaustavljanje uzmicanja Turske iz njenih evropskih posjeda. Plan o tome bio je veoma ambiciozan i ra�unao je na oko milion kolonista muslimana iz Bosne i Hercegovine, Rumunije, Bugarske i Rusije.^[2] Ovakav plan je zahtijevao ogromna finansijska sredstva, kojih Turska nije imala, zbog �ega �e ostati neostvaren. Ipak, u pogledu naseljavanja bosanskohercegova�kih Muslimana postignuti su zapa�eni rezultati. U tonu 1910. i 1911. godine iselilo ih se u Makedoniju i neke druge teritorije Turske 27.859.^[3]

Dok je tako ogromna ve�ina bosanskohercegova�kih Muslimana selila u Malu Aziju i Makedoniju, dotle su samo pojedine manje grupe iseljavale na teritoriju dana�nje Albanije. One su najvi�e pristizale nakon okupacije i ustanka u Hercegovini, a zatim iza aneksije.

Prvi doseljenici u Albaniju prispijevaju u Skadar i to neposredno poslije okupacije. Bili su to naj�e��i protivnici okupacije i u�esnici u otporu okupaciji. Me�u n�ima su se nalazili i neki ugledni zemljoposjednici iz Hercegovine.^[4] Prve ve�e grupe do�le su iz Korjeni�a, te iz srezova Livno, Travnik, Mostar, Trebinje i Stolac.^[5] Izgleda da su se mnogi doseljenici na�li u Skadru zahvaljuju�i starim vezama i prijateljstvima, ali i mogu�nosti boljeg osmatranja prilika u Bosni i Hercegovini, za moju su dr�ali da ne�e dugo ostati pod austrougarskom upravom. Za neke od njih Skadar je bio samo privremeno boravi�te, pa su se odatle ubrzo ili vra�ali u BiH ili selili u druge krajeve Turske. Korjeni�ani su u septembru 1879. zatra�ili odobrenje za povratak^[6], dok je u avgustu 1881. 6 porodica sa 27 �lanova iz Trebinja preselilo u Smirnu.^[7]

Znatno ve�i broj iseljenika pristi�e u Skadar poslije gu�enja ustanka u Hercegovini 1882. godine. Prema izvje�taju austrougarskog konzula u Skadru pristiglo je po�etkom juna 1882. preko Crne Gore u Skadar mno�tvo muslimanskih porodica iz Bosne i Hercegovine, tako da se do tada broj doseljenika popeo na ono 2.300. Pored ovih, Skadar je u to vrijeme bio "preplavljen" i iseljenicima iz Nik�i�a, Spu�a i Podgorice. Svi su �ivjeli u velikoj oskudici i bijedi. Da bi pribavili najosnovnija sredstva za �ivot radili su kao dnevni�ari, kasapi, drvosje�e i poljski radnici, a djeca su im prosja�ila. Doseljenici iz Bosne i Hercegovine nisu se dugo zadr�ali u Skadru. Ve�i dio je odmah preba�en u Janjinu, Dra� i Kavaju, gdje su dobili zemlju, don su se mnogi vratili na stara ognji�ta.^[8] Tako je Skadar za ve�inu bosansko-hercegova�kih iseljenika postao samo prihvatna stanica, preko koje su odlazili u druge krajeve Albanije i evropske Turske. Razlog za to bila je oskudica pogodnog zemlji�ta za naseljavanje kao i praksa turskih vlasti da u njegovu okolinu naseljavaju prvenstveno iseljenike iz Crne Gore. Izgleda da su se i bosanski iseljenici nerado naseljavali u okolini Skadra zbog blizine crnogorske granice i bojazni da bi ta teritorija vremenom mogla da do�e u sastav Crne Gore. Povratak trojice Mostaraca iz Skadra vezivan je za vijesti o priklju�enju sela Krajina, Sluga i Grude, koja su se nalazila u okolini grada, Crnoj Gori.^[9] Iz straha da bi ponovo mogli do�i pod vlast hri��anskih vladara, bosansko-hercegova�ki iseljenici su tra�ili od turskih vlasti da utvrde Skadar i da ga za�tite od Crne Gore i Austrije. Prema konfidentskim vijestima takav zahtjev upu�en je i sultanu. Podnio ga je krajem 1893. Zulfo Ademagi� �ehovi� uz motivaciju da je Skadar klju� Albanije i ako bi do�ao pod vlast Austro-Ugarske, njoj bi bio otvoren put za Solun preko Albanije.^[10]

Svi su ti razlozi uticali na prisustvo malog broja trajno naseljenih Muslimana iz Bosne i Hercegovine u Skadru i njegovoj okolini. Prema jednom podatku bilo je na tom prostoru 1893. ono 40 porodica, kojima je po nalogu sultana trebalo dodijeliti odgovaraju�u zemlju i podi�i ku�e.^[11]

U razdoblju od gu�enja ustanka u Hercegovini do aneksije raspolo�iva izborna gra�a pokazuje da se u Albaniju iseljavaju rijetki pojedinci i male grupe. Tako je u 1891. godini iselilo iz Mostara 10 osoba, iz Bijeljine 26, iz Stoca 2, iz Bosanske Gradi�ke 5 i iz Livna 9.^[12] Naredne, 1892. godine, ukupan broj iseljenika iznosi 57, da bi 1893. pao na 34, a 1894., 1895. i 1896. na po 4.^[13]

Neposredno iza aneksije, a posebno za vrijeme bojkota austrougarske robe u Turskoj, u Albaniji se pove�ava interesovanje za naseljavanje bosansko-hercegova�kih Muslimana. Tada su zemljoposjednici iz sand�aka Berat izrazili spremnost da prime nekoliko stotina naseljenika na svoju zemlju.^[14] Istovremeno se doseljavaju ve�e grupe u sand�ak Dra�, u kazu �ijak, gdje je jo� ranije formirana jedna ve�a kolonija. Ova kolonija je odr�avala �ive veze sa svojim srodnicima u Bosni i Hercegovini, pa je to bio glavni razlog priliva novih doseljenika. Kako, me�utim, u ovoj kazi nije bilo vi�e pogodne zemlje za naseljavanje, u njoj je ostalo samo 30 doseljenika, dok su ostali krenuli preko Soluna za Makedoniju.^[15] Znatno ve�i broj iseljenika naseljava se u Epir, na granicu prema Gr�koj. Krajem oktobra 1909. naseljeno je u vilajet Janjina 56 porodica, koje �e tamo, kako je pisala beogradska "Samouprava" "usred arnautskog, kucovla�kog i gr�kog �ivlja izgubiti i svoj jezik i narodnost".^[16]

Pove�ani interes u Albaniji za naseljavanje bosansko-hercegova�kih Muslimana ne�e du�e trajati. Sa porastom albanskog nacionalizma on �e pasti u zaborav. Sredinom februara 1910. godine izvje�tavao je upravnik austrougarskog konzulata u Valoni svoje ministarstvo spoljnih poslova da se vi�e niko u sand�aku Berat ne nosi mi�lju da potpoma�e useljavanje bosanskih Muslimana. Po njemu, albanski nacionalisti su se dogovorili da "odlu�no suzbiju invaziju slovenskog elementa."^[17] Sli�no je izvje�tavao i austrougarski vicekonzul u Dra�u. Tvrdio je da "napredni Albanci ni u kom slu�aju ne pozdravljaju "doseljavanje bosanskohercegova�kih Muslimana, jep oni "mnogo ja�aju religiozno-fanati�ni elemenat u zemlji". To na doseljenike djeluje deprimiraju�e, pa mnogi �ale �to su napustili svoju domovinu.^[18] Ovakav odnos nesumnjivo je uticao da je iseljavanje u Albaniju u ovom velikom talasu iseljavanja nakon aneksije, koga je Cviji� nazvao hukom, imalo skromne razmjere.

Koliko se bosanskohercegova�kih Muslimana iselilo i zatim trajno nastanilo u Albaniju za vrijeme austrougarske uprave, za sada je na osnovu raspolo�ive izvorne gra�e nemogu�e ta�no utvrditi. Bosanskohercegova�ka uprava uvela je statistiku iseljavanja tek 1883. godine. Od te godine vrlo se marljivo prati iseljavanje, uz istra�ivanje vjerske, socijalne, starosne i polne strukture iseljenika. Uz to su davane temeljite analize uzroka iseljavanja, jep je uprava u toj pojavi vidjela prvorazredni politi�ki problem. Pravci iseljavanja, me�utim, veoma su rijetko detaljnije nazna�ivani. Naj�e��e naznake za pravce iseljavanja bile su Turska, Mala Azija, Carigrad i Anadolija, dok se Albanija pojavljuje u rijetkim slu�ajevima. Ovo se mo�e objasniti jedino time �to i sami iseljenici �esto nisu pobli�e znali u koji �e se dio Turske naseliti. Otuda najpouzdanije, mada nepotpune, podatne o razmje�taju bosanskohercegova�kih iseljenika u Turskoj daju izvje�taji austrougarskih konzula. Prema tim izvje�tajima kao i nekim drugim podacima ukupno se iselilo u Albaniju blizu 3.000 osoba. Njihov socijalni sastav bio je veoma raznolik. Me�u njima je bilo i zemljoposjednika, ali su najbrojniji bili slobodni seljaci. Imovno stanje iseljenika kretalo se od krajnje siroma�nih do dobro stoje�ih. Od �est iseljenika iz biha�kog sreza, koji su odselili u Albaniju 1909. godine, dvojica su raspolagala gotovinom od 200-300 kruna, a �etvorica od 1.200 do 2.000 kruna.^[19]

Imovno stanje iseljenika, odnos turske vlasti i doma�eg stanovni�tva prema njima, te klimatski uslovi i politi�ke prilike u Albaniji presudno su uticali na njihovu odluku da li da stalno ostanu u ovoj zemlji ili da trajno mjesto naseljavanja potra�e negdje drugdje. Zbog siroma�tva i nebrige turskih vlasti mnogi su zapadali u nepodno�ljivu bijedu i izlaz nalazili u odlasku u druge oblasti Turske ili u povratku u Bosnu i Hercegovinu. Tako su se pona�ali i oni koji su naseljavani u malari�ne krajeve i masovno oboljevali od malarije. Najvi�e povratnika bilo je nakon amnestije izbjeglih u�esnika u ustanku 1882. i u toku prvog balkanskog rata. U�esnici u ustanku, koji su bili koncentrisani u Skadru, podnose molbe austrougarskim vlastima u Bosni i Hercegovini za povratak i po propisanoj proceduri dobijaju odobrenja. Tako je krajem 1882. godine 37 osoba dobilo odobrenje za povratak iz Skadra u Bile�u i Trebinje.^[20] Sa izbijanjem prvog balkanskog rata nastupa me�u bosanskohercegova�kim Muslimanima iseljenim u evropski dio Turske �irok pokret za povratak u Bosnu i Hercegovinu. Osnovni uzrok ovog pokreta bili su vojni uspjesi balkanskih saveznika i nevolje kojima su u toku rata bili izlo�eni bosanski naseljenici, te neizvjesnost za dalju sudbinu na tom nemirnom prostoru. Prema zvani�nim podacima u toku rata vratilo se oko 6.000 iseljenika, najve�im dijelom iz skopskog, solunskog i bitoljskog vilajeta.^[21] Iako ti podaci ne govore direktno o povratnicima iz Albanije, njih je ipak moralo biti, jep su i na njenoj teritoriji vo�ene vojne operacije. Otuda je zbog odlaska u druge oblasti Turske ili povratka u Bosnu i Hercegovinu broj bosanskohercegova�kih Muslimana koji su trajno ostali u Albaniji bio znatno manji od broja onih koji su se prvobitno uputili u Albaniju da tamo zasnuju novu egzistenciju.

Kako su se iseljenici sna�li u albanskoj sredini i da li su o�uvali svoj identitet ili su se asimilovali za sada nema pouzdanih podataka. Sasvim je vjerovatno da su u kompaktnim naseljima, kao npr. u kazi �ijak, o�uvali neke osobenosti i izbjegli potpunu asimilaciju. �to se ti�e njihovih politi�nih ubje�enja sigurno je da su do kraja turske uprave u Albaniji bili najodlu�niji pobornici turske dr�avne ideje. Prema procjeni austrougarskih vlasti za vrijeme izbijanja neprijateljstava u prvom balkanskom ratu nalazilo se u turskoj vojsci na frontu oko 20.000 bosanskohercegova�kih naseljenika u Turskoj.^[22]Nakon progla�enja nezavisne albanske dr�ave u Valoni 28. novembra 1912. bosanski doseljenici podr�avaju Esad-pa�u Toptanija, koji je zastupao interese muslimana centralne Albanije, koji su �eljeli da na albanski presto do�e turski princ. Esad-pa�a je osnovao posebnu vladu u Dra�u, a oslanjao se na srpsku pomo� i jednu vojnu formaciju prete�no sastavljenu od vjerski fanatizovanih bosanskih doseljenika u Bazar �ijaku.^[23] Oni �e i kasnije biti na strani onih snaga u Albaniji koje su se zalagale za �to tje�nje veze sa Turskom.

Napomene

1. O iseljavanju iz Bosne i Hercegovine u vrijeme austrougarske uprave vidi: �or�e Pejanovi�, Stanovni�tvo Bosne i Hercegovine, Posebna izdanja SANU, knj. CCXXIX -Odjeljenje dru�tvenih nauka- Nova serija, knjiga 1 2, Beograd 1955; Bogi�evi� Vojislav, Emigracija muslimana Bosne i Hercegovine u Tursku u doba austrougarske vladavine 1878-1918. godine, Historijski zbornik, br. 1-4, Zagreb 1950; Dr Ilijas Had�ibegovi�, Postanak radni�ke klase u Bosni i Hercegovini i njen razvoj do 1914. godine, Sarajevo 1980, str. 118-121.

2. Arhiv Bosne i Hercegovine Sarajevo (dalje: ABH), ZMF BH, Pr. � 33/1910, Austrougarski generalni konzul u Solunu - Ministru spoljnih poslova. 22. 12. 1909.

3. ABH, ZMF BH, � 8474/1911. i 7604/1912.

4. Takav je bio Ismail-aga �ari� iz Stoca, za koga konzul u Skadru ka�e da je jedan od "najvatrenijih" pristalica otpora okupaciji i da podr�ava ideju o ustanku u Hercegovini protiv austrougarske uprave. (Austrougarski konzul u Skadru - Ministru spoljnih poslova, 16. 8. 1881, Haus-Hof-und Staatsarchiv Wien (dalje: HHStA), RA XXXVIII. K. 240).

5. HHStA RA XL., K. 206, Konzul u Skadru-Ministru spoljnih poslova Kalnokiu. b. 6. 1882.

6. HHStA RA XL., K. 230, Konzul u Skadru - Andra�iju, 17. 9. 1879.

7. HHStA RA XL., K. 240, Konzul u Skadru - Ministru spoljnih poslova Hamerleu, 10. 8. 1881.

8. Kao bilje�ka br. 5.

9. Bili su to Ibrahim Mahini�, Smail Serni� i Zaim Vjeto. (ABH ZMF BH, Pr. � 121/1883, Pismo Omera Ribanovi�a bratu Hasanu od 21. 1. 1883.)

10. HHStA, B. A. Konstantinopel, K. 444, Austrougarski vicekonzul u Carigradu poslaniku u Carigradu Kaliceu, 19. 2. 1894.

11. Isto.

12. ABH, ZMF BH, Pr. � 359/1891.

3. ABH, Zemaljska vlada, Statisti�ki department, Die Auswanderung aus Bosnien-Hercegovina 1879-1897, Sarajevo 1898, str. 263.

14. ABH, ZMF BH, Pr. � 254/1910, K. u K. gerent u Valoni - Ministru spoljnih poslova, 14. 2. 1910.

15. ABH, ZMF BH, Pr. � 400/1910, Vicekonzul u Dra�u - Ministru spoljnih poslova, 10. 3. 1910.

16. Samouprava, br. 255 od 6. 11. 1909.

17. Kao bilje�ka bp. 14.

18. Kao bilje�ka br. 15.

19. Ti su iseljenici: Ahmed Memagi�, Ibrahim Ja�arevi�, Sulejman Had�iabdi�, Omer Mahmutovi�, Ejub Kulauzovi� i Hafiz Mehmed Ba�agi�. (ABH, ZMF BH, Pr. � 2338/1909.)

20. ABH, ZMF BH, Pr. � 2160/1882, Ministarstvo spoljnih poslova - Kalaju, 24. 12. 1882.

21. ABH, ZMF BH, � 14030/1913, Zajedni�ko ministarstvo finansija - Ministrima predsjednicima Austrije i Ugarske, 20. 10. 1913; ABH, ZMF BH, � 2248/1913, Zajedni�ko ministarstvo finansija - Ministarstvu spoljnih poslova, 14. 3. 1913.; Bericht uber die Verwaltung von Bosnien und der Hercegovina 1913., Wien 1914. str. 5.

22. Isto, str. 4.

23. Milorad Ekme�i�, Ratni ciljevi Srbije 1914, Beograd 1973, str. 374.