[Projekat Rastko - Skadar] Stanovnistvo slovenskog porijekla u Albaniji

Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Pavle S. Radusinovi�

O nekim pitanjima migracije stanovni�tva i etnokulturnih odnosa na teritoriji Stare Zete, odnosno Sjeverne Albanije i dijela Crne Gore

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Sledstveno srednjovjekovnom etnokulturnom utemeljivanju srpskoga naroda izme�u sadejstava Istoka i Zapada, i na prostoru stare Zete odvijali su se istovjetni procesi. To utemeljivanje bilo je objektivirano razvojem srpskih dr�avnih tvorevina, u kojima su tri glavne komponente tendirale ka njihovom etni�kom objedinjavanju i narodnosnom jedinstvu. Te komponente su: jedinstvo jezika, teritorijalno-ekonomska povezanost i razmjena dobara i vjerska pripadnost. Zrelo��u feudalnog razvoja, koja se najpotpunije o�ituje u Du�anovom zakoniku i poveljama vladara i vjerskih organa, ovo doba je svojim mo�nim uticajima, znatno transponovanim po uzoru Vizantije, izvr�ilo najbitniji "raskid" i zaokret u odnosu na starobalkanske etni�ke recidive i na prethodnu potencijalnu suprematiju stranih uticaja. Otisnuv�i se do pu�ine svjetsko-istorijskih zbivanja, slovensko-srpski brod, sa svojim balkanskim palubama i odrednicama na�ao se su�eljen sa carstvima Istoka (vizantijskim i potom osmanlijskim) �ije su se feudalne i vojno-feudalne aspiracije prirodom svoga dru�tveno-istorijskog bi�a usmjeravale jedna protivu druge, da bi zatim ona ekspanzivno svje�ija i ja�a (osmanlijska) nadvladala, nastavljaju�i svoje �irenje daljim pohodima. Su�eliv�i se, u prodorima prema Evropi, sa iznutra uzdrmanim srpskim carstvom, Osmanlije su snagom i odlu�no��u svoje vojne sile re�ale pobjede, kojima su, poslije glavne i sudbonosne na Kosovu, slamale i pokoravale ostale njegove dijelove, te, nakon vi�e od stotinu poslije - kosovskih godina, i samu Zetu. Sav poznati istoriografski okvir tog vremena i svega �to je iz njega tada i kasnije proisteklo - uvjerljivo ukazuje na to �ta se sve moralo zbiti i promijeniti u �ivotu stanovni�tva: njegovim nadasve velikim pomjeranjima prema sjeveru, zapadu i jugu i prilago�avanjem novim, nametnutim uslovima samoopstanka. Time su se nu�no javljali oni oblici organizovanja koji su, temelje�i se na mo�noj i dubokoj tradiciji i podsticani �iniocima morfolo�ke ra��lanjenosti brdsko-planinskih podru�ja u ovom dijelu na�e zemlje, mogli biti, kao �to su bili, najbolji oslonac za otpor i borbu protiv tu�ina. Naravno, u odnosu na dotada�nji formacijski razvoj feudalnog dru�tva, bili su to "retrogradni" oblici bratstveni�ko-plemenske, patrijarhalne civilizacije i kulture, fenomenalno reaktivirane u okolnostima turske invazije. Stopljeni sa primarnim srpskim etnosom, oni su u novonastalim uslovima evoluirali u obnovljenim specifi�nim formama crnogorsko-hercegova�kog sadr�aja i karaktera i na taj na�in dalje bogatili srpski etnos.

Kao teritorijalni dio takve globalne etnoistorijske osnove, stara Zeta se u svom pojasu izme�u stare Crne Gore i dijela Brda na jednoj i skadarsko-malesijske oblasti na drugoj strani, djelimi�no pro�imala s albanskim etnosom. To grani�enje (ju�e i danas) i djelimi�no pro�imanje, shodno dru�tveno-istorijskim i prirodnim uslovima, odrazilo se na formiranje poznatih teritorijaliziranih plemenskih organizacija u crnogorsko-brdsko malesijskoj kontaktno-metamorfnoj zoni, tako da su one po mnogim svojim patrijarhalnim odlikama sli�ne, pa i veoma sli�ne. Iz genealo�ke tradicije tog pro�imanja proisteklo je, izme�u ostalog, i ono op�te poznato predanje o petorici bra�e (Pipu, Vasu, Ozru, Otu i Krasu) kao rodona�elnicima istoimenih plemena (Pipera, Vasojevi�a, Ozrini�a, Hota i Krasni�a).

Naseliv�i u prvoj polovini VII vijeka centralne oblasti Balkana i zasnivaju�i svoje glavno dr�avno-teritorijalno jezgro na planinsko-dolinskom spletu gornjih tokova Pive, Tare, Drine, gornje Neretve i Zapadne Morave, srpski narod je tokom nekoliko narednih vjekova svoj demografsko-populacioni i ekonomski "prsten ekumene" neprestano �irio prema plodnim dolinama i ravnicama istoka, sjevera i juga, da bi najzad u svom najve�em dr�avotvornom usponu od po�etka XII do kraja XIV vijeka, "vi�e kolonizacijom nego ratom" zagospodario oblastima izme�u Dunava, Save i Jadranskog mora. Takav veliki, a i nagli uspon preobrati�e se, zatim u "sudaru opre�nih svjetova" u dramati�no i dugovremene lomove srpske carevine. Ona �e poslije mari�ke bitke (1371) ostati bez svih oblasti ju�no od �ar planine i Skopske Crne Gore, a poslije boja na Kosovu (1389) nastavi�e borbu za svoje stare oblasti jo� gotovo sedam decenija. Zna�i, gotovo cijeli jedan vijek (do 1459) Srbija �e odolijevati turskoj najezdi, �to �e postati osnova za narodnu tradiciju o mo�i i juna�kom otporu jedne srednjovjekovne dr�ave. Me�u velikim dr�avama koje su na Balkanu stvarane ili su ga djelimi�no zahvatale (makedonska, rimska, vizantijska), bila je prva koja je imala svoj centralni autohtoni polo�aj na ovom vjetrometnom poluostrvu. U svojoj istorijskoj pretenziji da se odr�i i u�vrsti, definitivno smjenjuju�i prethodne, ali i izvjesno stasaju�i na njihovoj tradiciji, srpska dr�ava u tome biva prekra�ena kako unutra�njim razdorima, tako jo� vi�e turskom najezdom. Prvobitni veliki zamasi, zatim diobe, te silni bojovni otpori i tragi�ni porazi, duboko su unjedrili tradiciju o slavi, veli�ini, dr�avnom kultu, kosovskom mitu i vite�kom i slobodarskom eposu srpskog naroda. Ova tradicija u narednim vjekovima nije iznevjerila "narodno nadanje", jep je �inila etnokulturnu su�tinu srpskoga naroda. Ta�nije re�eno njenu idejno-kulturnu okosnicu �inilo je pravoslavlje, koje je u svojoj srpskoj autokefalnosti dobilo rang dr�avnog �inioca, po�to se poslije dugih, nerijetko takti�nih kompromisa i cjelishodne tolerancije izborila za svoj op�ti duhovni legitimitet. Du�anov zakonik je definitivno kodifikovao njegovu suprematiju nad katoli�anstvom i na taj na�in utemeljio identitet izme�u narodnosnog i vjerskog. Time je srpski etnikon, bitno zasnovan na svojoj slovenskoj tradiciji, postao sna�an �inilac homogenizacije stanovni�tva, koja �e u uslovima osmanlijske ekspanzije i osvajanja balkanskih zemalja biti jedan od glavnih oslonaca u dugoj sudbonosnoj borbi za zavojeva�em. Pri tome treba naglasiti da "nije Srpska crkva o�uvala srpski narod u tursko doba, nego je srpski narod iskoristio Srpsku crkvu kao autonomnu crkveno-politi�ku ustanovu posle obnavljanja Pe�ne patrijar�ije 1557. u svojoj borbi za odbranu narodne individualnosti, vjerskog uvjerenja i kulturne osobenosti u okviru jedne islamske dr�ave, kakva je bila Turska..." I... "kao �to je dr�avna ideja Turskog Carstva imala svoju vjersku islamsku boju, tako je ideja obnove stare dr�ave kod Srba dobila svoju pravoslavnu boju".^[1]

U svjetlosti ovih op�tih konstatacija pogledajmo sada neke konkretno prilike iz domena koji razmatramo. Prije svega, poku�ajmo da bli�e sagledamo etni�ki sastav srednjovjekovnog stanovni�tva ove oblasti. Kao �to je poznato, neki istra�iva�i tendenciozno isti�u da su Vlasi izvr�ili nekakav veliki uticaj na stvaranje nekog posebnog etnosa u Duklji odnosno Zeti. Pri tome, �esto pojmovno, etni�ki mije�aju Vlahe (starobalkanske skupine), zate�ene od Slovena sa slaveniziranim vlastima, koji su taj naziv od starih Vlaha, kao sto�ari, zadr�ali samo u profesionalnom smislu, pa se zato pi�u po�etnim malim slovom, jep nijesu nikakva etni�ka skupina. Kao sto�ari, prvi su za doba Nemanji�a, a mo�da i prije, imali od dr�ave izvjesnu priznatu organizaciju, pa i odre�ena prava, koja su docnije i Turci uva�avali, iz �ega je nastao pojam o takozvanom "vla�kom pravu". Du�anovim zakonikom (�l. 77) Vlasi su, usljed vi�ednevnog putovanja sa zimskih na ljetnje ispa�e, i obrnuto, morali na nekim terenima da "prestoje", �to su kao globu za povredu zemlji�ne granice pla�ali posebnom taksom, zvanom "potka", koja je iznosila 100 perpera, tj. dva puta vi�e nego �to je iznosila kazna koju su u istom slu�aju morali pla�ati ratari.^[2] Isto tako (�l. 88) bilo je zabranjeno da "Vlah ili Arbanas prestoji" u selu u kome je prije njega neko preno�io itd. Za na�e razmatranje, me�utim, potrebno je navesti bar neku �injenicu o tome koliko su ti stari Vlasi u srednjem vijeku bili zastupljeni u etni�kom sastavu stanovni�tva ove oblasti. To se izvjesno mo�e vidjeti iz dva dokumenta druge polovine XIII vijeka. Tako se u povelji kraljice Jelene, supruge kralja Uro�a I, manastiru sv. Nikole na Vranjini o poklonu sela Krnice, uljanika u Kru�evici i 100 perpera od trga sv. Sr�a na Bojani, baca prokletstvo na svakog vlastelina, velikog ili malog, koji to ne bi po�tovao. U povelji stoji: "ili je Srbin, ili Latinin, ili Arbanas ili Vlah".^[3] Pretpostavlja se da je povelja napisana oko 1280. godine. Sli�no je napisano i u povelji kralja Stefana Uro�a kojom istom manastiru, oko 1296. godine prila�e selo Orahovo. U njoj se ka�e: "A ot vlastel velikih i malih kto se obrete i �to ljubo ispakosti domu svetoga Nikole ili u seleh ili u ljudeh ili od mednik sel teh ili u �emu inome ili Srbin, ili Latinin, ili Arbanas ili Vlah da primi gnjev i nakazanije od kraljevstva i da plati kraljevstvu T.(300) perper.^[4] Iz ovih tekstova se vidi da su Srbi, Latini, Arbanasi i Vlasi u onda�njoj Zeti navo�eni kao odre�ene etni�ke grupe, a isti, i dva puta ponovljeni redosljed ove konstatacije, garantuje njenu sigurnost. Iz nje neosporno slijedi zaklju�ak da su Srbi bili najmnogobrojniji, zatim Latini, iza njih Arbanasi i tek na kraju Vlasi. Po�to ni broj Latina ni Arbanasa nije mogao biti velik, Vlasi su, zna�i bili najmalobrojniji.

S druge strane, mora se uo�iti da se u srpskim srednjovjekovnim poveljama i spomenicima ne pominju Dukljani kao neka posebna etni�ka grupacija, za koje ina�e neki ispitiva�i neargumentovano tvrde da predstavljaju mje�avinu doseljenih Slovena, ali navodno ne i Srba, i balkanskih romansko-ilirskih starosjedilaca. A oni bi, da ih je kao takvih bilo, nesumnjivo bili spomenuti, kao �to su spomenute navedene grupacije. Ako su ih sa�injavali Latini ili i Latini i Vlasi zajedno, onda zaista ne nalazimo razloge da se njihovo ime izgubi ili zamijeni tu�im. Uzmemo li da su stari Srbi Ze�ani svoje jo� starije prethodnike ili, zarana, savremenike nazivali Dukljanima, onda taj naziv sadr�i geografske, a ne etni�ke odrednice. Jer naseljavanjem ovih krajeva sami Srbi su, kako je to ve� prvenstveno preko vizantijskih izvora istorijski utvr�eno, najprije morali biti u geografskom smislu odre�eni kao Dukljani, a kasnije kao Ze�ani, dok je romanski i manje ili vi�e romanizovani ilirski �ivalj, u etni�kom smislu jedino mogao biti nazvan tako kako je nazivan - Latini, Arbanasi i Vlasi. Prvi naziv se, svakako, odnosio na romanski �ivalj, vi�e zastupljen u primorskim gradovima, koji se dr�ao katoli�ke tradicije, nastavljaju�i je i u nemanji�kom periodu, a druga dva na starobalkanske planinsko-sto�arske zajednice, vjerovatno, u ranom srednjem vijeku, bar djelimi�no katolicizirane. No, uz namjeru da ovim navodima uka�emo na udio Vlaha u etni�kom sastavu stanovni�tva, odnosno plemena u ovoj oblasti, napominjemo da ni njih ne moramo smatrati homogenom etni�kom grupom, kao uostalom, ni sve tada�nje Arbanase. Otvoreno je pitanje, na koje se najvjerovatnije ne�e mo�i dati sasvim pouzdan odgovor, u kojoj mjeri su jo� do tada (vi�e od �est decenija poslije sticanja autokefalnosti srpske pravoslavne crkve) i jedni, pa i drugi, najprije slovenizirani, a potom i vjerski "srbizirani". Drugim rije�ima, nemamo dovoljno razloga za tvrdnju da su, naro�ito prvi, posebno imenovani samo po etni�koj a ne profesionalnoj osnovi, tj. koliko su bili Vlasi ili vlasi. Utoliko prije �to je njihovo ime u etni�kom smislu ne�to kasnije potpuno nestalo, uklju�iv�i u istom smislu sva ona druga pomenuta imena njihovih skupina. U spomen na njih ostala je samo prili�na onomasti�ka gra�a, koja se u novije vrijeme vi�e prou�ava".^[5]

Velika pokretljivost stanovni�tva u srpskim zemljama izazvana turskom invazijom prouzrokovala je krupne etni�ke i demografske promjene u odnosnim i drugim oblastima. Njome je staro srpsko zetsko i drugo malobrojno stanovni�tvo zahva�eno procesom poja�ane etni�ke, etnobiolo�ke, etnopsiholo�ke obnove i antropolo�ke homogenizacije. Iz obimnog istra�enog materijala, posebno onog sa etnografskim karakterom, koji potvr�uju istorijski podaci mleta�ke i turske provenijencije, je, jasno kojim su se glavnim pravcima migracije stanovni�tva odvijale. Odmah se mo�e re�i da je za ovu oblast glavna i najmo�nija pretkosovska i postkosovska struja, najshodnije usmjerena istorijskim zbivanjima i prirodnim �iniocima, dolazila iz isto�nog pravca, tj. od Albanije, pogotovu njenog sjevernog dijela i napose skadarske oblasti.^[6]Izme�u drugih dokaza koji to potvr�uju navedimo za sada samo dva: Skadarski zemlji�nik iz 1416. godine jasno ukazuje da je u to vrijeme dio stanovni�tva iz Prizrenskog kraja pre�ao u oblast Skadra i Podgorice, a turski defter iz 1497. pru�a podatke iz kojih se vidi da je teritorija Klimenata, Hota i Ku�a bila preplavljena srpskim katunima rodovima (Miholjani, Pobre�ani, Bre�ani, Ljubicite, Pavlovi�i, Petrovi�i, Lje�evi�i itd.).^[7] Ujedno iz tog me�uvremena dodajmo veoma zna�ajnu potvrdu o tome ko je bio u etni�koj suprematiji u ovoj oblasti. Naime, prilikom sklapanja ugovora izme�u Stefana Crnojevi�a i mleta�kog na�elnika u Skadru Bolanija (6. IX 1455) na Vranjini, izme�u drugih uslova, predstavnici plemena, odnosno katuna Zete postavili su uslov, "da nijedan sve�tenik, episkop ili arhiepiskop katoli�ki ne mo�e biti nad njihovim crkvama, nego sve�tenici i crkvene starje�ine imaju biti isklju�ivo pravoslavne vjere". Ze�ani su zahtijevali da njihove crkve "ne budu pod latinskim arhiepiskopom iz Krajine, ve� se mora postaviti mitropolit slovenske vjere, jer se onaj mitropolit iz Krajine naziva mitropolitom Zete i on postavlja na�e sve�tenike, bez kojih mi ne mo�emo biti".^[8]

Skadarskom zemlji�niku iz 1416. godine, u smislu traganja za dokazima o slovenskom, odnosno srpskom stanovni�tvu u skadarskoj oblasti, znatnu pa�nju posvetio je V. Maku�ev. Njegovo ispitivanje pokazuje da je tada u 114 sela skadarskog okruga razmje�ten ih povi�e i poni�e Skadra, sa 1.237 ku�a (447 u gornjim, a 790 u donjim selima) bilo 387 slovenskih ku�a, i to 246 u gornjim i 141 u donjim selima. Tako su, ka�e on, "u skadarskom okrugu Sloveni sa�injavali gotovo tre�i dio stanovni�tva, ali tako �to su vi�e Skadra sa�injavali vi�e od polovine, a ni�e njega samo oko jedne petine ukupnog stanovni�tva". Prema Maku�evu, slovenska naselja su bila: Calidrion, Copenicho, Podegora, Liusta, Hagneva, Bodissa, Saol, Pesugia, Logoa, Bardi, Crvetio, Cusinaci, Monte del oro, de Angrea Shiavo, a albanska: Tussi, Vaiussi, Schreli, Castrati, Marseni, Gostoli, Cuchierchiani, Sigeci, Trompsi, Renisse, Valmi. Daici, Samarisi, Reci i dr, dok je u ostalim stanovni�tvo bilo pomije�ano. Nailazimo na naselja s albanskim nazivima naseljenim slovenskim stanovni�tvom (npr. Caldinon) i naselja sa slovenskim nazivima, naseljenim albanskim �ivljem (Sacholi, Darci, Reci i dr.). Najve�a slovenska naselja bila su Copenishoca 87 i Caldiron sa 50 ku�a, a najve�e albansko naselje bilo je Trompsi sa 67 ku�a, me�u kojima 12 slovenskih. Bilo je sela nastanjenih jednim rodom kao Tussi, Castrati, Govenimiri i dr.^[9] U njima su glavari bili najstariji u rodu. Mjesni nazivi, ka�e dalje Maku�ev, ukazuju na pojavu da je albanski �ivalj istiskivao slovenski. Tako je, na primjer, vidno da je naselje Tussi prije bilo naseljeno Slovenima; zemlji�ta u njegovom sastavu nosila su nazive: Lugi, Gradeza, Stoici, Vira, Shamenica, Sochiovina. Uop�te se mo�e re�i, sude�i po mjesnim nazivima, ka�e on, da je slovensko stanovni�tvo u skadarskom okrugu od po�etka XV vijeka bilo mnogo gu��e naseljeno nego u vrijeme koje je slijedilo. Manji dijelovi tog stanovni�tva koje se u tim naseljima zadr�avalo, postepeno se albaniziraju�i, gubili su narodnost. U istom smislu i Jastrebov napominje da su Albanci �ivjeli u "kolonijama", ali da nijesu predstavljali sjedinjenu masu, kao sada, po�to su Sloveni pod pritiskom poarnau�eni. "Slovensko stanovni�tvo postajalo je rje�e jo� u vrijeme mleta�ke vladavine, i to jo� zato �to su se mnogi iselili u Srbiju i Crnu Goru".^[10] Napomenimo da je tamo�nje naselje Cucci (Kuci) imalo 8 ku�a, od kojih 3 slovenske, dok je naselje Chacharichi (Kakari�i), sa �ijim je istoimenim rodom povezan i naziv Kakaricke gore (na sjevernom obodu Zetske ravnice) imalo 11 samo albanskih ku�a.^[11]

U istom zemlji�niku valja posebno zapaziti da u selima skadarske oblasti pod mleta�kom vla��u (ne u Zeti) ima mnogo naseljenika "�ija imena pokazuju vezu sa imenima teritorijalnih zajednica u Zeti, a neka ujedno vezu s imenima u katunu Arbanasa iz 1330. godine (Ku�i, Tuzi, Bu�ati, Bitidosi i Matagu�i) pa su upisana i dva sela pod imenom Tuzi i Ku�i".^[12] Ovdje je rije� o rasipanju katuna prema ravnici oko Skadarskog jezera i ka moru do Medove u prvoj polovini XV vijeka, �to je jo� ranije konstatovao Jire�ek.^[13] Rije� je, zapravo, o katunu Arbanasa u selu Ku�evu, smje�tenom na grani�noj me�i sa Kupelnikom, odnosno na granici Zete. Njegov starje�ina bio je Lje� Tuz, iz �ijeg roda poti�u Tuzi. Tu se nalazio i Petar Ku�, starje�ina roda od kojeg su postali Ku�i. Odatle poti�u i Bu�ati, Lazorci, Bitidosi i neka druga bratstva i plemena koja su se i kasnije u toj oblasti nalazila, kao �to se neka i sada nalaze. Ku�i su bili u oblasti Bolze (Bolsa), gdje se i danas nalazi naselje Ku�, kao �to ju�no od Skadra postoji selo Ku�i i ju�nije od njega u Zadrimi mjesto Bu�ati. Iz katuna Lje�a Tuza umno�ili su se, svakako, ja�i rodovi, u nove katune, koji se na potezu jugozapad-sjeveroistok ovako re�aju: Matagu�i, Tuzi i Bu�ati.^[14] B. �ur�ev smatra da je katun Lje�a Tuza svoja zimska stani�ta imao ju�nije od ljetnih stani�ta, tj. "u oblasti donjeg toka rijeke Proni Sat i sliva rje�ice Benu�i, a valjda, i na obalama Jezera jo� ju�nije". Po�to su se javili uslovi, najprije su se "odvojili rodovi u katune, a razgrani�ili su se i u zimskim naseljima", tako da su kasnije "sjeverno nastale zajednice koje su spomenute u ugovoru od 1455. godine teritorijalizacijom odvojenih katuna na ljetnjim stani�tima, a dijelovi katuna koji su ostali na zimskim stani�tima teritorijalizirali su se u selu".^[15] Ovu pojavu �ur�ev osnovano vidi kao posljedicu procesa umno�avanja stanovni�tva na jednoj i "opadanja i propadanja dotada�njih �upskih organizacija u tim krajevima usljed velike krize feudalnog ure�enja, kakva je bila drugom polovinom XV vijeka, na drugoj strani. Tako su se, dakle, u ovim krajevima, u odre�enoj sukcesivnoj "teritorijalnoj stratifikaciji", u kojoj su se dijelovi katuna ili, pak, �itavi katuni naseljavali na svojim stani�tima i udaljenim mjestima, pretvaraju�i ih u stalna naselja, stvarala sela.^[16] Me�utim, pri ovoj konstataciji treba naglasiti da, kao �to se "ni za sjeverno-albanska plemena strogo nau�no ne mo�e dokazati da poti�u od jednog zajedni�kog pretka, �to je prakti�no nemogu�e, isto tako se ni za crnogorsko plemensko dru�tvo ne mo�e tvrditi da je odmetnuto �edo Albanije".^[17] Primjera radi, navedimo Drekalovi�e, koji su se u Ku�ima, kao �to je poznato, razvili u veoma istaknuti srpski rod. Njihov rodona�elnik je Drekale, odnosno njegov sin Lape. Lale Drekalov se pominje kao u�esnik na dva sastanka srpskih glavara, koji su pripremali akciju za ustanak protiv Turaka. Rije� je o akciji koju je pokrenuo patrijarh Jovan. Prvi sastanak je odr�an u manastiru Mora�i 1608. a drugi u Ku�ima 1613. godine.^[18] Neke pretpostavke da bi Drekale mogao biti sin Jovana �ur�eva Kastriota, da je on albanskog porijekla, nemaju realnu osnovu. Iz same �injenice da je Lale Drekalov bio na pomenutim sastancima, lako je zaklju�iti da njegov otac Drekale nije mogao biti ro�en 145 godina prije toga. Otuda je poslije dugih razlaganja ovog pitanja, Erdeljanovi� jedino mogao konstatovati da se "zaista ne mo�e vjerovati da je Drekale bio neposredan potomak �ur�a Kastriota, ali se mo�e dopustiti da je bio iz neke od vlastelinskih porodica blisko srodnih sa �ur�om Kastriotom, bilo po mu�koj bilo po �enskoj liniji".^[19]

�to se ti�e isto�nih prigrani�nih podru�ja, odnosnog dijela Crne Gore prema Albaniji, mada ona u nas jo� nijesu detaljno istra�ena, mogu�e je, makar i uop�teno, u odnosnom smislu ukratko re�i sljede�e. Kao �to se zna, sjeverna Albanija i Stara Srbija su u ranijoj pro�losti �esto bile �vrsto povezane. Dobar dio sjeverne Albanije, koja se pru�a do �kumbe, u ranom srednjem vijeku ulazio je u sastav Zete sa sjedi�tem u Skadru. Stare pretenzije Zete bile su da se iz visokog planinskog zale�a pro�iri prema plodnim ravnim i dolinskim oblastima cjeverne Albanije. �irenjem nemanji�ke dr�ave (XII-XIV vijeka) prema jugu, Srbi su zauzeli i Albaniju. Tada, kao i u vrijeme zetskih gospodara Bal�i�a, sjevernu Albaniju naseljavali su doseljenici iz Srbije i Zete, poja�avaju�i na taj na�in ranije naseljeno slovensko stanovni�tvo, prete�no locirano u ravnicama, za razliku od albanskog koje se vi�e dr�alo planinskih krajeva. Sredinom XIV vijeka iako su Latini mahom �ivjeli u gradovima, ipak su "u cijeloj zemlji Sloveni (Srbi) gospodari bili".^[20] Jaki prodori Turaka drugom polovinom toga vijeka prouzrokovali su krupne i relativno nagle promjene. U novonastalom te�kom stanju za pravoslavni �ivalj, plemenski podvojeni i sa jo� nedovoljno razvijenom nacionalnom svije��u, Albanci se znatno priklanjaju turskoj vlasti i, postaju�i njeni pomo�nici, jo� vi�e ote�avaju polo�aj Srba. Me�u islamiziranima se naro�ito isti�u predstavnici njihovih velika�kih porodica (Arijaniti, Zenavisi, Duka�ini i dr.), koji su ubrzo dobili ugledne polo�aje u turskoj slu�bi i bili joj veoma odani. Privilegovani kao muslimani i populaciono ekspanzivni, poja�ano su se �irili, tako da je srpska �ivalj i pred Turcima i pred Albancima morao da se odupire ili izmi�e ili da se u takvim okolnostima prisilno islamizira. Ovo utoliko prije �to je u Skadru "sultan dozvolio stanovni�tvu da se iseli, pa je onda doveo u njega novi �ivalj, tako da izme�u mleta�kog Skadra prije 1478. i ovog pod turskom vla��u nije bilo mnogo kontinuiteta i veze".^[21] Islamiziranjem i znatno manje katoliciziranjem, te sve ve�om upotrebom albanskog jezika, srpski �ivalj se postepeno pretapao u autohtonu albansku narodnosnu masu i na taj na�in etni�ki jenjavao i brojno se smanjivao. Taj proces se naro�ito poja�ao poslije turskog poraza pod Be�om i velikih seoba Srba za vrijeme patrijarha Arsenija III �arnojevi�a (1690) i Arsenija IV (1737) kada usljed oslobodila�kog bu�enja hri��ana, za pravoslavno stanovni�tvo nastaje te�ko stanje. Tome je uveliko doprinijela velika pokretljivost Albanaca, kako prema unutra�njim, tako i prema vanjskim krajevima i oblastima, posebno prema Kosovu i Metohiji.

Njenu osnovu �inilo je njihovo tradicionalno nomadsko i polunomadsko sto�arstvo. Me�utim, �injenica je da se srednjovjekovno srpsko stanovni�tvo u manjim ili ve�im oazama dugo odr�avalo, ponegdje i do prvih decenija XIX vijeka. Tako se, recimo, uz �kumbu i u oblasti Mokre nalazi pove�a oaza albaniziranih Slovena, koji su, bar do nedavno, znali za svoje slovensko porijeklo. U oblasti Golog brda, na lijevoj obali Drima, slovensko stanovni�tvo je prvi zapazio francuski konsul Le�an krajem XIX vijeka i ozna�io ga da je srpsko. Cvijeti� smatra da je to srpska oblast, �ije stanovni�tvo pamti svoje srpsko porijeklo, govori srpski, odr�ava srpske obi�aje i dobrim dijelom ima srpska prezimena, iako je tu i znatan dio Pomaka, islamiziranih prvom polovinom XIX vijeka. U podru�ju od Debra do Pi�kopeje prete�no je naseljeno albansko stanovni�tvo, "ali vi�e sela ima slovenskih manjina".^[22] U srednjovjekovnom Pilotu (Gornjem i Donjem), koji je, prema Cviji�u, zahvatao prostor oko Drima, pome�u Skadra na zapadu i �akovice i Prizrena na istoku, i koji je odavno prete�no albanska oblast, bilo je srpsko-albansko stanovni�tvo. Srbi su mahom bili naseljeni u ravnici, a osobito u Zadrimi i Zabojani, a Albanci poglavito u planinama. Izvjesni ostaci tog srpskog stanovni�tva odr�ali su se do sredine XIX vijeka. Srba i Crnogoraca bilo je u selu Suklji, na Bojani, ali su najve�im dijelom islamizirani. I Srbi i Crnogorci, sve do novijeg vremena najbolje su se odr�ali u okolini Skadra, osobito na podru�ju Vrake u �iji sastav ulazi niz naselja: Novi i Stari Bori�, Kule, Ra�, Omara, Grilj, Turajlija, Kotrobudan i Begove ku�e. Uo�i prvog svjetskog rata Vraka je, prema podacima F. Proti�a, imala 140 domova i sa�injavala jednu parohiju. "Vra�ani su vrlo juna�ni ljudi, koji su zadr�ali bez malo sve stare srpske obi�aje, a govore onako kao �to se u Zeti govori".^[23] I u selima Kamenici (18 ku�a) i Derignjatu (15 ku�a) koja su tada pripadala skadarskoj parohiji, �ivio je srpski �ivalj, ka�e Proti�.^[24]

Osim ovih i drugih �injenica koje govore o �ivotu nekada�njeg srpskog i crnogorskog �ivlja u Skadru, njegovoj okolini i drugdje poznato je da o njegovom starom prisustvu i razvoju govore i mnogi ostaci materijalne kulture, posebno sakralne o kojima �e ovdje govoriti drugi referenti.

No, sve ovo pripada onom minulom korpusu fakata koji bar unekoliko pokazuje kakvi su se procesi i odnosi u slo�enom, dugotrajnom sticaju prilika u istorijskoj pro�losti, prije svega uz predominaciju stranih gospodara, svojom neumitno��u odvijali i stvarali izme�u susjednih, sudbinski povezanih naroda - Srba, Crnogoraca i Albanaca. I upravo iz domena te povezanosti treba naglasiti i nagla�avati one u prvom redu tradicionalne komponente, koje zadiru u na�u posebnu, ali i zajedni�ku narodnu evoluciju. Sa stanovi�ta na�eg razmatranja, u tom smislu veoma su zna�ajna i kao takva bi se i ubudu�e morala pamtiti mnoga narodna predanja o starom porijeklu i pro�etosti na�ih naroda u onim krajevima koji su zahvatani pokretljivo��u stanovni�tva i sa jedne i sa druge strane. Naime, iz predanja o mje�ovitom porijeklu stanovni�tva sjeverne Albanije, prema kazivanju i jednih i drugih, osobito je zna�ajno ono koje se odnosi na pet brata: Vasa, Pipa, Ozra, Krasa i Ota, od kojih su kao rodona�elnika potekla i razvila se plemena - Vasojevi�i, Piperi i Ozrini�i i albanska Krasni�i i Hoti. Razne varijante ovoga predanja iznijeli su doma�i i strani istra�iva�i. O tome su pored ostalih raspravljali Jire�ek i Rovinski.^[25] Drugo predanje kazuje da Ku�i, Kastrati i �aljani poti�u od tri brata - Gr�e, Krsta i �aka. Vojvoda Marko Miljanov navodi da su Kastrati, �alje i Beri�e u krvnom srodstvu.^[26] Tre�e predanje govori da su Ga�ani i Bjelopavli�i od dva brata - Gavrila (Ga�a) i Bijelog Pavla, �iji je otac Leka poginuo na Kosovu.^[27]Miriditi pak smatraju da su rod sa Ga�anima i da im je predak bio Sloven.^[28] Smatra se da je iz Klimenata u doba Ivana Crnojevi�a doseljen i predak nekih ceklinskih bratstava. Grude, Hoti, Kastrati, Klimenti i �krelje koji naseljavaju Malesiju, kazuju predanja da su se njihovi preci, izuzev jednog dijela Gruda, doselili iz crnogorskih Brda, Bosne i Hercegovine. Uglavnom, prema svojoj tradiciji smatraju da njihovi plemenski preci nijesu bili u bli�em srodstvu; svako pleme ovdje ukazuje ne na isto, nego na drugo porijeklo, tako da se, ka�e Jovi�evi�, ne mo�e dokazati da su preci malisorskih plemena me�usobno srodni".^[29] "Hoti se, nastavlja Jovi�evi�, dovode u vezu i sa Vasojevi�ima, Kastrati sa Ku�ima, Klimenti sa Piperima i Ku�ima i �krelje sa Bo�njacima... Predak ve�eg dijela Gruda je iz Sume, iskraj Skadra".^[30] U Klimentima se osnivanje plemena vezuje za jednog pretka pravoslavne vjere, doseljenog iz Mora�e i o�enjenog iz Ku�a. Po sinu Klimentu, �iji su potomci osnovali dva sela, pleme je dobilo ime^[31] Mje�tani Hota, Kastrata i Gruda �ija predanja "se�u u veliku davninu", kazivali su Jovi�evi�u da je tu prije �ivio "stari narod - Kavuri", podrazumijevaju�i da su oni bili pravoslavne vjere... Pri tome, oni spominju Tihomire, Bo�njane i Matagu�e.^[32] Na osnovu arhivskih nalaza u Kotoru, Kovijani� ka�e da bi se moglo zaklju�iti da je Ozro, rodona�elnik Ozrini�a �ivio krajem XIII i po�etnom XIV vijeka. "To va�i, ka�e on, i za rodona�elnike Pipera, Vasojevi�a i Hota, ukoliko je ta�no narodno predanje da su rodona�elnici tih plemena bili bra�a."^[33]

Sva ova predanja slu�ila su kao jedna od osnova za ro�a�ke i prijateljske odnose. Tako su se Ku�i svojili sa Beri�ima, Kastratima i �aljanima, Bjelopavli�i sa Ga�anima, Vasojevi�i sa Krasni�ima, Hotima i Bonke�ima (Zatrijep�ani), Ceklinjani sa Klimentima. Za doba vojvode Miljana Vukova, Vasojevi�i su sa srodnim albanskim plemenima, naro�ito sa Krasni�ima odr�avali poja�ane veze. U borbi sa Turcima, Vasojevi�i su ra�unali i na "prevjerenu bra�u" oko �akovice. To tradicionalno "jednoplemensko srodstvo po starini" izme�u Krasni�ija i Vasojevi�a odr�avalo se sve do nedavnih dana, itd.

Relativno veliko etni�ko, osobito etno-biolo�ko i etno-psihi�ko, pa samim tim i karakterolo�ko - mentalno mije�anje sjeverno-albanskih i nekih crnogorskih plemena i krajeva (u Malesiji, Krajini i ulcinjsko-barskom podru�ju) vidno se manifestuje u sferi narodnih obi�aja i narodnosne tolerancije. U sasvim drugo pitanje, me�utim, ulaze oni momenti minule povremene netrpeljivosti, koja se javljala kao posledica stranih uticaja, sra�unatih na podvajanje i nesporazume radi vlastitih pretenzija i interesa. Sva dosada�nja, iako, rekli bismo jo� nedovoljna ispitivanja odnosnih prigrani�nih krajeva ukazuju da sve metamorfoze, ina�e imanentne kontaktnim etni�kim zonama, u osnovi garantuju trajno i prisno me�usobno razumijevanje i prijateljstvo. Ovime, zapravo, ne udaljavaju�i se od na�e teme, �elimo re�i, da se pored ostalog i u mnogim dru�tvenim i vjerskim obi�ajima Albanaca u sjevernoj Albaniji i Crnogoraca nailazi na upadljivu sli�nost, pa i podudarnost. U toj sli�nosti, pa i podudarnosti srije�u se tragovi starobalkanskih kulturnih me�u uticaja. Oni se vidno ispoljavaju u etni�koj simbiozi pagansko-slovenskih i staro-balkanskih oblika �ivota i, dakako, kasnijih albansko-crnogorskih etnokulturnih odnosa; a ona, po svim svojim odrednicama �ini najbitniji dio na�e doju�era�nje (u pone�emu i dana�nje) patrijarhalne civilizacije i kulture. Primjera radi, zadr�a�emo se samo na jednom njenom segmentu, jep su o njoj na jedan ili drugi na�in pisali A. Jovanovi�, M. Miljanov i neki etnolozi. Ona se, naime, vidno ogleda u krsnoj slavi, dakle prazniku koji se u na�em narodu najmasovnije slavio. I katolici i pravoslavni sjeverne Albanije, kao i Crnogorci slave uglavnom iste slave. Dobar dio crnogorskih bratstava, �iji su preci doseljeni iz sjeverne Albanije slave sv. Nikolu (Nikoljdan). Plemena Malesije, da bi se mogla posje�ivati, umjesto stare zajedni�ke slave, zimskog sv. Nikole, kasnije su uzela druge, ali ne napu�taju�i prvu, ve� i za nju vr�e�i odre�ene pripreme i izvjesno je obilje�avaju�i. Naravno, tako je bilo donedavno, a u novije vrijeme sve manje i manje. Doda li se tome, recimo, i bogata faktografija iz domena obi�ajno-pravne regulative i uspostavljenih rodbinskih veza, �ak nezavisno od svake vjerske pripadnosti, o �emu se i do sada prili�no pisalo, tada se visoki stepen te i takve, u osnovi patrijarhalne simbioze jo� potpunije vidi.^[34]

Iako svojevrsna, u istom smislu su od ne manjeg zna�aja onomasti�ka i jezi�ko-govorna ispitivanja koja su u poslednje vrijeme u�estala. Ona nam u sklopu ostalih ispitivanja pojedinih krajeva bitno poma�u da u njima ustanovimo pojedine narodnosne slojeve i stepen njihovih uticaja na formiranje raznovrsnih naziva u prostoru, na evoluciju antroponimije i pojedinih jezi�ko-govornih oblika. Tako se iz ispitivanja M. Pe�ikana najpotpunije vidi kada se i kako u odnosnim promatranim krajevima stvarao i mijenjao toponomasti�ki i antroponomasti�ki potencijal, pokazuju�i da je "naselja sa izrazito raznorodnim stanovni�tvom bilo u skadarskom kraju dosta."^[35] No, kano se na osnov etno-jezi�kih karakteristika isto�no-zetskih imena XV vijeka "za skadarsku oblast generalno mo�e re�i da je u njoj preovla�ivala albanska onomastika, nalazimo dosta potvrda i za onomastiku slovenskog porijekla... Konkretno analize po naseljima i u�im predjelima, otkrivaju jednu zna�ajnu dijasporu ili oazu u kojoj dominiraju imena starosrpskog tipa... mo�e se zaklju�iti da se tokom toga vijeka naglo mijenjalo etnojezi�ko stanje u selima isto�no od Skadarskog jezera, koja smo na po�etku vijeka mogli identifikovati kao srpska".^[36]

Napomene

1. V. �ubrilovi�, Istorija politi�ke misli u Srbiji XIX vijeka, Beograd 1958, s.

2. T. Taranovski, Istorija srpskog prava u nemanji�koj dr�avi, s. 71.

3. Glasnik srpskog u�enog dru�tva, knj. XVII, Beograd, 1879, s. 223. Vidi: B. �ekularac, Vranjinske povelje XIII-XV vijek, Titograd 1984, s. 39-43.

4. Isti Glasnik, s. 226; B. �ekularac, Isto, s. 49-53.

5. "Imena Srbin i Vlah mijenjaju me�usobni odnos i u tursko doba: s jedne strane, u spornom naro�ito muslimanskom izra�avanju dolazi do generalizacije imena Vlah i njegove primjene na sve pravoslavne, a s druge strane ono se gasi kao samonaziv i dolazi do potpunog stapanja sredine nekada�nje vla�ke i srpske tradicije. Sem toga razvile su se i raznoliko lokalne primjene vla�kog imena". (M. Pe�ikan, Zetsko-humsko-ra�ka imena u po�etku turskoga doba, SANU, Odjeljenje jezika i knji�evnosti, Odbor za onomastiku, Onomatolo�ki prilozi, knj. 3, Beograd 1982, s. 34.)

6. "Prvi podstrek migracije bili su turska invazija i turska vladavina, i ova je docnije �esto bila povod iseljavanju, ka�e Cviji�. Ali su migracije u stvari izazvane mnogostrukim uzrocima, koji se mahom prepli�u. Ima jedna grupa seoba, �iji su uzroci najprostiji, i to su one velike seobe koje su mahom zabele�ene u istorijskim izvorima. Izazvane su istorijskim doga�ajima, kao �to su: najezda Turaka, njihovi ratovi, bune protiv Turaka, austro-turski ratovi za oslobo�enje itd. Uzroci ostalih metanastazi�kih pokreta su komplikovaniji, i kombinuju se psiholo�ki ili moralni uzroci sa ekonomskim, koji u mnogo slu�ajeva prevladaju. Te se dvije grupe uzroka ne mogu o�tro odvojiti. Da bi se to moglo posti�i, mogao bi se ispitivati svaki metanastazi�ki slu�aj". (J. Cviji�, Seobe i etni�ki procesi u na�em narodu, Cviji�eva knjiga, Beograd 1927, s. 29).

7. M. �uflaj, Srbi i Arbanasi, Beograd 1925, s. 61; B. �ur�ev, Iz istorije Crne Gore, brdskih i malisorskih plemena, Nau�no dru�tvo HP BiH, Radovi II, Odjeljenje istorijsko-filolo�kih nauka, knj. I, Sarajevo 1954, s. 173-4. "Distrikt varo�i Skadra bio je veliki. Sezao je do Jadranske obale, u rijeku Bojanu i Drim, preko Svetoga Sr�a do Viljeg Polja (Uilipola) kraj Medue, a na sjever do sela Tuzi kraj Podgorice, obuhvataju�i znatan dio Donjeg Pilota. Prema tada posvuda uobi�ajenoj podjeli svake ve�e provincije u gornju i donju, taj se gradski okrug dijelio na "soto Scautari i snora Scuari" u spomenutom katastihu, ni�e i vi�e Skadra u srpskim poveljama. Godine 1416. imao je 114 sela, 38 u gornjem, 76 u donjem kraju, sa 1237 ku�a. Taj se je okrug nalazio u stalnom i izravnom dodiru s jezgrom srpskoga naroda, koje se je tek u kasno tursko doba pomaklo prema sjeveru. U njegovom susjedstvu, a djelimi�no i na njegovoj teritoriji, stala su se razvijati ba� tada malisorska i miriditska plemena koja �ine nukleus arbanskog naroda" (M. �uflaj, O va�nosti Skadarskog katastra iz godine 1416, Glasnik geografskog dru�tva, sv. 12, Beograd 1926, s. 123, 124).

8. R. Kovijani�, O zetskom mitropolitu u Pre�istoj krajinskoj, Glasnik cetinjskih muzeja, br. 1, Cetinje 1968, s. 92., et veolemo de quele non ooder esser arcivascovo latin in Craina, noma desse messo bitropoliti de la fede schiava, perchie quelo bitropoliti de Craina el se shaima bitropoliti de Henta et lui mete in nostri zagi et preti, e senzacelononpodemoesser". (C. Ljubi�, Listine, knj. H, Zagreb 1891, s. 67,68; P. Kovijani�, O zetskom mitropolitu u Pre�istoj krajinskoj, s. 92).

9. Prema �uflaju, pastirsko pleme (a prema Maku�evu naselje) Tuzi, koje je zahvatalo podru�je do rje�ice Rioli na isto�noj obali, pa sve do zimovi�ta na Viri na zapadnoj obali Skadarskog jezera imalo je 1416. godine 150 ku�a i 500 ratnika. Na podru�ju tog plemena nalazi se i selo Kamenice, �ije je stanovni�tvo, ka�e �uflaj, bilo vrlo �areno; polovica sastojala se od prido�lica iz sela Momu�e kraj Prizrena. (Povijest sjevernih Arbanasa, s. 228; V. Maku�ev, Istori�eskia raziskanija o Slavjenah v Albaniji v srednie veka, Var�ava 1871, s. 127).

10. I. Jastrebov, Stara Srbija i Albanija, SKA, Spomenik XLI, drugi razred 36, Beograd 1904, s. 163.

11. V. Maku�ev, isto, s. 148-153.

12. B. �ur�ev, Postanak i razvitak brdskih crnogorskih i hercegova�kih plemena, s. 99. "Selo Tuzi u tom popisu nije identi�no sa Tuzima u Zeti koji su popisani u ugovoru iz 1455. i �iji potomci danas stanuju kod Titograda. Po svjedo�anstvu deftera iz 1497. u Zeti su bili Gornji Tuzi, a Donji Tuzi su stanovali ju�no od Hota. (B. �ur�ev, isto, s. 18, 29).

13. Istorija Crne Gore 2/1, Titograd 1970, s. 48, 49.

14. Otuda, prema �uflaju, "jaku natruhu arbanske krvi pokazuju imena nekih starih zetskih bratstava kao Matagu�i kod Podgorice (1335)..." (M. �uflaj, Povijest sjevernih Arbanasa, s. 227).

15. B. �ur�ev, isto, s. 5, 99, 100.

16. B. �ur�ev, Isto, s. 105. Iz odredbi u defteru Skenderbega Crnojevi�a o pla�anju poreza za zimovanje stone na obalama Skadarskog jezera krajem XV i u prvim decenijama XVI vijeka, vidi se da su katuni dolazili iz daleka. (B. �ur�ev, Defteri za Crnogorski Sand�ak iz vremena Skenderbega Crnojevi�a, Prilozi za orijentalnu filologiju ... II, Sarajevo 1951, s. 13, 16).

17. Istorija Crne Gore 3/1, Titograd 1975, s. 477,478; M. �uflaj, Srbi i Arbanasi, Beograd 1925. s. 52; isti, Povijest sjevernih Arbanasa, s. 57, 227. Dosljedno svojoj uop�tenoj i znatno apstraktnoj shemi, M. �uflaj izme�u ostalog ka�e: "God. 1278. spominju se arbana�ki �opori na rije�ici Cemvi ili (arb.) Zemu, pritoku Mora�e. Listina za manastir De�ane (1330) nabraja izme�u Lima i Bijelog Drima brojne katune arbana�ke i vla�ke, a diploma cara Du�ana (1348) za manastir prizrenski devet arbana�kih katuna sjeverno Prizrena. Prepolovljene su dnevne �upe slovenske, �to ih na zapadnoj obali Skadarskog blata nabraja kronika popa Dukljanina (oko 1200)." (M. �uflaj, Povijest severnih Arbanasa, s. 227).

18. J. Tomi�. Sastanak i dogovor srpskih glavara u Ku�ima 1614. godine radi ustanka na Turke, Beograd 1901, s. 55.

19. J. Erdeljanovi�, Isto, s. 24. U srpskim ljetopisima kao i narodnoj tradiciji pominje se "arbana�ki gospodin Skenderbeg Ivanovi�", tj. �ura� Kastriot, Skenderbeg sin Ivana Kastriota. U srpskoj istoriji �ur�u Kastriotu je sasvim razlo�no dato vidno mjesto, ali bez ikakvih pretenzija da ovu istorijsku li�nost prisvoji. (Vidi: I. Ruvarac, Montenegrina, Zemun 1899, s. 7.) Kad Njego�ev Iguman Stefan u Gorskom vijencu vr�i pomen "du�ama vitezova na�ega naroda", zajedno sa poznatim srpskim junacima iz raznih krajeva Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Dalmacije, navodi i vitezove �ur�a Kastriota kao i Hrvata Nikolu Zrinjskog. Stoga nije �udno �to su Drekalovi�i, kao poznati srpski rod, mogli da njeguju tradiciju da se njihov rodona�elnik Drekale unuk �ur�a Kastriota, koji je bio Arbanas, a po majci vrlo vjerovatno srpskog porijekla. Njegova sestra bila je majka Ivana Crnojevi�a.

20. S. Gob�evi�, Gornja Albanija, Novi Sad 1903, s. 85. Vidjeti o tome i �lanke I. Radulovi�a: Ranije stanovni�tvo Skadra i njegove okoline, Zetski glasnik, 1933, br. 40, s. 3, i br. 42, s. 2; Naseljavanje Arbanasa u na�e zemlje, isti Glasnik, 1938, br. 19-20, s. 4. i br. 23-24, s. 3; Zatrijep�ani, isti Glasnik, 1933, br. 50, s. 4).

21. M. Sremi�, Turci i Balkansko poluostrvo u XIV i XV vijenu, Jugoslovenski istorijski �asopis, 1-2 Beograd 1966, s. 47,

22. J. Cviji�, Govori i �lanci I, Beograd 1921, s. 158, 159, 174, 175, isti Balkansko poluostrvo, s. 256, 257.

23. F. M. Proti�, Iz Skadra i okoline, Arhiv Matice srpske (rukopis), M-7598, s. 26.

24. Zapisi, 1939, br. 5, s. 311, 312; F. M. Proti�, Srpska �kola u Skadru, Cetinje 1914, s. 5-14.

25. Istorija Crne Gore II/1, Titograd 1970, s. 42-48; P. Rovinski, �ernogorija II/1, s 128.

26. M. Miljanov, Pleme Ku�i u narodnoj pri�i i pjesmi I, Sabrana djela, knj. 3, Titograd, 1967, s. 23.

27. P. �obaji�, Bjelopavli�i i Pje�ivci, s. 175.

28. J. Cviji�, Govori i �lanci I, Beograd 1921, s. 161.

29. A. Jovi�evi�, Malesija, s. 73.

30. "Sva malisorska plemena osim Klimenata, imaju neposredni dodir sa zetskim. Po tome �to su se preci Malisora naselili jedan do drugoga, i po tome �to su mnogi iz istih krajeva, mo�e se misliti, da su njihovi preci jednog jezika i jedne krvi..." (A. Jovi�evi�, Malesija, s. 73).

31. J. Milovi�, Zbornik dokumenata iz istorije Crne Gore (1685-1782), Cetinje 1956, s. 74.

32. A. Jovi�evi�, isto, s. 18, 19.

33. P. Kovijani�, Pomeni crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima, (XIV�XVI vijen), knj. I, Cetinje 1963, s. 218.

34. Na pitanje za�to se ova simbioza u pro�losti nije kretala u "mogu�em jednom ili drugom smjeru, mo�da se mo�e na�i odgovor pomo�u jednog op�teg mi�ljenja B. Grafenauera koji u tom smislu ka�e da "interferiranje uticaja susjednih ustaljenih sredi�ta", kako zbog prekidanja i smjenjivanja" tako i zbog relativne "neustaljenosti i nesazrelosti doma�eg politi�ko-teritorijalnog i etni�kog dru�tvenog organizma", ni sa jedne ni sa druge strane nije bilo dovoljno sna�no - "da bi kona�no usmjerilo pravac razvoja u jednom ili drugom smislu..." (B. Grafenauer, Pitanje srednjevjekovne etni�ke strukture prostora jugoslovenskih naroda i njenog razvoja, Jugoslovenski istorijski �asopis, 1, 2, Beograd 1966, s. 33).

35. M. Pe�ikan, isto, s. 35, 36, 43.

36. M. Pe�ikan, isto, s. 62.