Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Mustafa Memi�

Muslimani iz Crne Gore u Albaniji

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Za stanovni�tvo od Prokletija prema Skadarskom jezeru, koje je ve�im dijelom predmet ovog posmatranja, poznato je da se razvijalo kao brdsko i u uslovima plemenske organizacije, u kojima je sto�arska proizvodnja bila primarna, te da je ono, kao takvo, bilo veoma pokretljivo.

Za ove krajeve je karakteristi�no da su pokreti stanovni�tva dugo vremena bili prete�no jednosmerni: iz pravca crnogorskih brda i skadarske malesije prema plavsko-gusinjskoj oblasti, Limskoj dolini i Ro�aju i iz pravca Skadra i njegove okoline prema Podgorici, Zetskoj ravnici i Nik�i�u, a tako�e i prema Baru. Kretanja u suprotnom smjeru - prema Skadru, najprije su zapa�ena krajem XVII vijeka iz Boke Kotorske, prvenstveno iz Herceg Novog i Risna i krajem XIX vijeka iz Nik�i�a, Spu�a, �abljaka, Zete i Podgorice, a tokom druge decenije XIX vijeka iz plavsko-gusinjske oblasti, tako�e prema Skadru.

Pokret muslimanskog stanovni�tva, slovenskog entiteta iz Herceg-Novog, javio se 1687. godine, nakon zauzimanja Herceg-Novog od strane Mle�ana. Tada je u Novom bilo oko 3200 muslimanskog stanovni�tva, od kojih su 700 spadali u kategoriju sposobnih za borbu, dok su 2500 �inili �ene, djeca i starci.^[1] U Novom, Risnu, Bijeloj, Bao�i�ima, �enovi�ima, Sutorini i u 13 drugih naselja bilo je 229 muslimanskih bratstava i porodica.^[2] Od njih su 20 bratstava i porodica naselili se u tada novoizgra�eni Nik�i�, jedan broj u Klobuk i druga susjedna hercegova�ka mjesta, dok ih je ve�ina iskoristila ratni sporazum sa Mle�anima o "�asnoj predaji" i specijalnim brodom po�la prema Baru i Ulcinju, a odatle za Skadar.^[3] Ne raspola�emo istorijskim izvorom koliko ih je stvarno otputovalo brodom, ali se isti�e da ih je ve�ina po�la ovim pravcem. Prema tome tada je za Skadar po�lo vi�e od 110 muslimanskih bratstava i porodica, odnosno vi�e od 1600 stanovnika. Po�to su poimeni�no poznata sva muslimanska bratstva i porodice koji su onda �ivjeli u Novom Risnu i drugim mjestima Boke, to nije te�ko utvrditi da su to velikom ve�inom bili Srbi koji su primili islam.^[4] Pripadnici albanske narodnosti bili su prete�no u vojnim jedinicama, kao pla�ena osmanska vojska. Isti�e se da su pustili Mle�ane na polo�ajima koje su dr�ali jep za nekoliko mjeseci nisu bili dobili plate, a Mle�ani su im obe�ali i dali odre�ena nov�ana sredstva.^[5] Nema sumnje da je muslimansko stanovni�tvo koje se preselilo u Skadar iz Novog bilo srpskog porijekla. Od bratstava koja su onda �ivjela od Herceg-Novog do Skadra i njegovoj okolini i danas se nalaze: Begovi�i, Had�agi�i, Had�ialijagi�i, Muminovi�i, Alijagi�i, Ba�i�i, Ba�e, Kapid�i�i i drugi. Preko Skadra u Ro�aj su stigle porodice �atovi� i Had�ialijagi�.^[6] U Gusinje su preko Skadra tada stigle hercegnovske porodice: Ba�i�i, Bali�i i Ibrahimagi�i.^[7] Ba�i�i i Ba�e nalazi se u Fijeru i Tirani.^[8]

Druga grupacija muslimana iz Crne Gore koja se krajem osme decenije XIX vijeka naselila prete�no u Skadar i njegovu okolinu bila je iz Nik�i�a, Spu�a, �abljaka, Zete i Podgorice. Ovo je naseljavanje uslijedilo nakon oslobo�enja ovih krajeva ispod turske vlasti i njihovog ulaska u sastav Knja�evine Crne Gore. Muslimansko stanovni�tvo Nik�i�a brojilo je oko 4000 stanovnika.^[9] Zna se da ih je ve�ina, napu�taju�i Nik�i�, po�la preko Duge prema Mostaru. Me�utim, jedna grupacija, za koju se ka�e da je bila manja od one prema Mostaru, po�la je preko Spu�a i Podgorice prema Skadru i tamo se, kako isti�e �obaji�, naselila u selo �ijan kod Dra�a.^[10] Me�u njima su bili Mu�ovi�i, Ljuce, a jedni su se prozvali Nik�i�i, prema mjestu odakle su se naselili.

Muslimani Spu�a, �abljaka i Zete i dijelom Podgorice iseljavali su se u najve�em broju tokom 1880. godine. Jedan broj porodica iz Spu�a i �abljaka samo su promijenili mjesto svog stalnog boravka i zadr�ale se u Podgorici. Iako ne raspola�emo cjelovitim podacima o ukupnom broju tada�njih podgori�kih, zetskih, spu�kih i �ablja�kih muhad�ira, nesporno je da je tada do�lo do "masovne emigracije muslimanskih porodica", i da je ona bila znatno ve�a u selima nego u samoj Podgorici.^[11] Seosko muslimansko stanovni�tvo tada se zadr�alo samo u Vranju, Vladnjima i Matagu�ima. U ovim selima su 1893. godine popisane 133 muslimanske porodice.^[12]Smatra se da je onda "emigriralo mnogo vi�e muslimanskih porodica nego �to ih je ostalo u Crnoj Gori".^[13] To saznanje i podatak kojim raspola�emo da je po�etkom januara 1911. godine u Podgorici u podgori�koj, zetskoj, donjoku�koj, spu�koj, lje�kopoljskoj i donjoceklinskoj kapetaniji bilo ukupno 1974 stanovnika, daje nam za pravo da tvrdimo da je broj muslimanskog stanovni�tva koji je onda iz ovih krajeva odselio u Skadar u svakom slu�aju prelazio brojku od 2000 stanovnika, jep, kako se isti�e, broj onih koji su iselili bio je ve�i od broja onih koji su ostali. Neki uporedni slu�beni podaci onda�nje Knja�evine Crne Gore to tako�e potvr�uju, kao:

-da se samo do decembra 1880. godine iz Podgorice za iseljavanje prijavilo 260 porodica, da je ono u po�etku bilo slabijeg intenziteta, jep ce prije toga iselilo samo 40 porodica, ali da je iseljavanje zna�ajno pove�ano po dolasku Dervi�-pa�e u Tuzi, koji je propagirao i podsticao ovo iseljavanje i

- da su dr�avni finansijski organi Knja�evine u svojim slu�benim evidencijama zabilje�ili 233 muslimanska doma�instva u vremenu od 1884-1893. godine koji nisu izvr�ili svoje obaveze prema dr�avnoj blagajni.^[14]

Muslimanske porodice koje su emigrirale u Skadar iz Podgorice, �abljaka i Spu�a bile su prete�no iz trgova�ko-zanatlijskog stale�a i taj su posao naj�e��e nastavili i u novoj sredini. Za skoro sve njih karakteristi�no je da su veoma bri�no �uvali i njegovali svoj jezik, koji su nazivali "na�ki", a taj termin za njihov srpski jezik prihvatili su i Skadrani, pa su i oni, u svom - albanskom jeziku za srpski govorili "na�ki". Taj "na�ki" jezik bio je toliko prisutan u Skadru da su se sa njime sporazumijevali veliki broj gra�ana Skadra. On je naro�ito bio prihva�en od trgova�kog i zanatlijskog stale�a. Sve muslimanske porodice koje su se iz Podgorice i njene okoline iselile u Skadar u svojim ku�ama upotrebljavale su taj svoj "na�ki" jezik, sa�uvali su svoje obi�aje i na�in pona�anja, i neizmjernu ljubav prema svom zavi�aju. �e�nja za njim i za brojnom rodbinom koja je ostala u Podgorici bila je tim ve�a �to su ih razni administrativni propisi i dr�avna granica razdvajali, �to je uo�ljivo i u sada�njim uslovima. Pri tome su maksimalno te�ili da i svoje me�usobne bra�ne veze sa�uvaju unutar svog kraja.

Prisustvo podgori�kih muslimana u Skadru i njihov uticaj na skadarsku sredinu zna�ajno je pove�ano tokom drugog svjetskog rata, naro�ito od 1942. godine kada je u Crnoj Gori uspostavljena �etni�ka vlast. Tada su svi podgori�ki muslimani, oslanjaju�i se na svoju rodbinu tamo, pre�li da �ive u Skadar. Stvorili su �ak i svoju politi�ku organizaciju Odbor narodnooslobodila�kog fronta Jugoslovena, na �ijem �elu su bili: Osman Buli�, jedan od istaknutijih komunista Podgorice krajem tridesetih godina izme�u dva rata,^[15] te Hasanagi� iz Ulcinja i Rifat Mandi�, iz Podgorice. Zna�ajnu ulogu odigrali su u organizovanom snabdijevanju namirnicama i drugim potrebama narodno-oslobodila�kog pokreta u Ku�ima. Grupa aktivista iz Podgorice i njegove okoline zapa�ena je u ilegalnom pokretu Skadra, naro�ito kao atentatori na �pijune i druge pripadnike kvislin�ke organizacije u Skadru. Aprila 1944. godine formirana je posebna partizanska �eta od pripadnika muslimanske i albanske narodnosti iz Podgorice i njegove okoline i ona je u�la u sastav Skadarskog partizanskog bataljona "Prljat Red�epi", a oktobra 1944. godine priklju�ili se Zetskom partizanskom odredu.^[16] Valja podsjetiti da su trojica revolucionara, zavi�ajno iz Crne Gore, pripadali skadarskoj komunisti�koj grupi prije rata, da su bili jedni od organizatora narodno-oslobodila�ke borbe u Skadru i da su progla�eni narodnim herojima Albanije. Vaso i Branko Kadi�, tamo poznati kao Kadije, potomci su porodice Kadi� koja se u Skadar naselila poslije ubistva knjaza Danila. Vaso je bio organizator demonstracija februara 1942. godine. Tada je i poginuo. Branko je herojski vodio borbu iz opkoljene ku�e sa jo� dva druga i opjevan kao herojska li�nost. Vojin Ku�evi�, tamo poznat kao Bojo Ku�i, studirao je na Beogradskom univerzitetu, u�estvovao u julskom ustanku 1941. godine u srezu andrijevi�kom, bio je jedan od pratioca Du�ana Mugo�e aprila 1942. godine na njegovom putu iz Albanije za Vrhovni �tab NOV i POJ. Vojin Dragovi�-Dragova bio je krajem 1941. i po�etkom 1942. godine sekretar partijske �elije na Parucu, Marija Kuli je ranjena na demonstracijama februara 1942, a �azo Kapisazovi�-Kapisuzi je tako�e bio jedan od rukovodioca ilegalnog narodno-oslobodila�kog pokreta u Skadru.^[17]

Od muslimanskih porodica koje su iselile iz Podgorice i njene okoline a koje �ive u Skadru i njegovoj okolini, prema podacima njihove rodbine do�li smo do podataka za 47 porodice, i to: Me�ikuki�i, Gali�i�i, Pepi�i, porodica �abljak, Nik�i�i, Mu�ovi�i, Haveri�i, Halunovi�i, Gokovi�i, Strini�i, Oru�evi�i, Raki�i, Buli�i, �ekuni�i, Alibali�i, Pa�ovi�i, Bankovi�i, Leki�i, Osmanagi�i, �urbuzovi�i, Bor�i�i, Stankovi�i, Muzurovi�i, Memi�i, Bibezi�i, Vodopi�i, Alivodi�i, Krni�i, Turuskovi�i, Turkovi�i, Kapisazovi�i, Pirani�i, Denovi�i, Zinhasovi�i, Kerovi�i, Omer�ehaiji�i, Melevi�i, Luka�evi�i, La�evi�i, Ljuce, �olanovi�i, �arki�i, Mandi�i, Dervi�evi�i, Mustagrudi�i, �abanhad�ovi�i, Ljumanovi�i i drugi.^[18]

Migracije plavsko-gusinjskih muslimana i njihovo stacioniranje za Fijer, Dra� i njegovu okolinu nastale su tokom balkanskog i prvog svjetskog rata. Prema izvje�taju brigadira Ma�ana Bo�ovi�a Ministarstvu unutra�njih djela Kraljevine Crne Gore od 9. jula 1913. godine od februara do juna 1913. godine emigrirali su 795 gra�ana sa podru�ja gusinjske kapetanije.^[19] Ono je uslijedilo upravo u vremenu pokr�tavanja muslimanskog i albanskog stanovni�tva u tom kraju, pa je, najvjerovatnije, posledica tih doga�aja. Od 795 gra�ana ovog kraja koji su tada emigrirali pretpostavlja se da ih je oko 50% bilo muslimana, a ostalo Albanci.

Druga, moglo bi se re�i masovna emigracija muslimanskog stanovni�tva ovog kraja zbila se februara 1919. godine, kada su u Skadar emigrirali oko 3000 gra�ana, od kojih su oko 1 500 bili pod oru�jem. Razoru�ani su od strane Italijana u sjevernoj Albaniji, u mjestu Puka, uz prethodno priznavanje njihovog statusa politi�ke emigracije. Smje�teni su u logor, u selo Bu�at, kod Skadra. Kao pokreta�i ove emigracije spominju se: Medo i Haso Ferovi�, Bejto Medunjanin, kasnije poznat kao Bejto Plava i �efko Kurti� iz Plava, te Smajle Niko�evi�, Rusto Radon�i�, major crnogorske vojske i Ram Kata Hot, svi iz Gusinja. Ovako masovnoj emigraciji prethodilo je suprotstavljanje ulasku vasojevi�ke narodne vojske pod komandom Vasa Saji�i�a i Laki�a Vojvodi�a koji su prema Plavu koncentrisali 6 svojih bataljona, kao i suprotstavljanje dolasku �inovnika iz Vasojevi�a.

Oko godinu dana kasnije preko 90% onih koji su emigrirali vratili su se. Ostali su u Albaniji oko 250 onih koji su emigrirali. Samo porodica Ferovi� dobila je ve�e povr�ine obradive zemlje na poluostrvu "Bi�ti pale" ("Porto Romano") kod Dra�a, sa izuzetkom Hasa Ferovi�a, koji nije prihvatio albansko dr�avljanstvo ve� je emigrirao u Tursku, gdje je do�ekan sa po�astima iako se dva puta bunio protiv osmanske vlasti i dva puta mu paljena kula. Poznato je da je ovaj plavski prvak iz osmanskog perioda odr�avao prisne prijateljske odnose sa Petrom I Kara�or�evi�em jo� prije nego je postao kralj i da je 1908. godine emigrirao u Kraljevinu Crnu Goru i da je od oktobra 1912. do novembra 1915. godine u�ivao nacionalnu penziju srpske vlade, zajedno sa svim Ferovi�ima. Najvi�e ih se naselilo u Fijeru, a ima ih u Dra�u, njegovoj okolini i djelimi�no u Tirani. Ima i jedan broj poslijeratnih emigranata, naro�ito od 1949. godine. Oko dvadesetak njih bili su pod uticajem Kosovskog komiteta i oni su aprila 1941. godine do�li u Plav i Gusinje i bili inicijatori vra�anja na me�unacionalna sukobljavanja. Neki od njih u tom vremenu po�inili su i te�e zlo�ine.

Napomene

1. Tomo K. Popovi�, Herceg-Novi, Istorijske bilje�ke, knj. prva, 1382-1797, Orjena, Herceg-Novi, 1924, 95;

2. Hivzija Hasandedi�, Spomenici islamske kulture u Herceg-Novom i okolini, "Takvim" 1407/8-1987, Sarajevo, 1987, 152, 153; - Hrvatski arhiv Dubrovnik, C, 2-Za, C 2-4, C-61 a, Acta turcarum Arhiva Hercegovine 11503, 11504;

3. Tomo K. Popovi�, Herceg-Novi, cit. djelo, 94;

4. Porodice i bratstva koja su �ivjela u Boki Kotorskoj do 1687 (muslimanska): Abaze, Abdulahovi�i, Abdulovi�i, Agbabi�i, Agi�i, Ahmetagi�i, Ahmet�ehaji�i, Alagi�i, Alajbegovi�i, Ale�kovi�i, Ali�i, Alid�ani, Alijagi�i, Alvahod�i�i, Amid�o�i, Arikali, Arslanagi�i, Avdibegovi�i, Babe, Babahmetovi�i, Babovi�i, Bajramovi�i, Baka�e (Bai�e), Balaovi�i, Bali�i, Bara�novi�i, Bardonji�i, Ba�e, Ba�i�i, Be�iragi�i, Be�irovi�i, Begzadi�i, Behilovi�i, Beni�i, Be�ovi�i, Bijedi�i, Bijegi�i, Bijeli�i, Bilajdanovi�i, Bulamu�evi�i, Bjelaji�i, Bubi�i, Bulagd�i�i, Busuld�i�i, Bu�i�i�i. Svijeti�i, �ame, �elebi�i, �irtaji�i, �omi�i, �agijani, �atovi�i, �ehaji�i, �ehe, �erimagi�i, �iriati, �i�i�i, �ori�i, �umurije, Danevi�i, Dautovi�i, Delji�i, Delikapi�i, Dizdarevi�i, Drljevi�i, Durakovi�i, Duranovi�i, Durmi�agi�i, D�aferovi�i, Djele, Ejenehanovi�i, Ejupi, Emrovi�i, Erko�evi�i, Fazlagi�i, Fetahagi�i, Galijatovi�i, Ganijagi�i, Giljuli�i, Glavovi�i, Hadrovi�i, Had�agi�i, Had�ali�i, Had�iahmetovi�i, Had�ialijagi�i, Had�iarti�i, Had�i�i, Had�ihasanovi�i, Had�imahmutovi�i, Had�imahovi�i, Had�imanovi�i, Had�ismajlovi�i, Had�i�iveli�i, Hajdarhod�i�i, Hajdarovi�i, Hajrovi�i, Hasand�ikovi�i, Hasanovi�i, Hod�i�i, Hrustanovi�i, Huremovi�i, Huseinagi�i, Ibrahimagi�i, Ibri�i�i, Isakovi�i, Isovi�i, Jagonjci, Jenibegovi�i, Jerkovi�i, Joksali�i, Jusovi�i, Jusuf�aji�i, Kabili, Kal�e, Kaplozani, Kapid�i�i, Kara�ine, Kasumovi�i, Ko�i�i, Koljaji�i, Komandi�i, Kosi�i, Kraine, Krse, Krkalovi�i, Krup�evi�i, Kurtba�i�i, Kurbegovi�i, Kurtagi�i, Kurtini, Kurtovi�i, Leventini, Lopu�i�i, Lupori, Lupurovi�i, Majmutagi�i, Mahmutovi�i, Maksudi�i, Memi�i�i, Mand�uli�i, Muharem�ehaiji�i, Muja�i�i, Muj�inovi�i, Muli�i, Murgi�i, Murguzi, Musi�i, Muslibegovi�i, Mustafi�i, Mu�i�i, Mu�tovi�i, Nurkovi�i, Ole�evi�i, Omeragi�i, Omerbegovi�i, Omerovi�i, Omurovi�i, Osko�kovi�i, Osmanovi�i, Ostoji�i, Ov�ine, O�erli�i, Papuci, Parente, Paripovi�i, Parputi, Pa�i�i, Pazma�i�i, Pervani, Piri�i, Pivodi�i, Pizi�i, Pospani�i, Preklovi�i, Pr�inovi�i, Pu�ki�i, Ramadanovi�i, Ramovi�i, Red�epovi�i, Rejzovi�i, Repovi�i, Resulbegovi�i, Rikalovi�i, Risanovi�i, Red�epovi�i, Rejzovi�i, Repovi�i, Resulbegovi�i, Rikalovi�i, Risanovi�i, Razvanagi�i, Rizvanovi�i, Sagamozovi�i, Salahovi�i, Salimovi�i, Sara�evi�i, Sa�kovi�i, S�ipegliahovi�i, Seferovi�i, Selimovi�i, Serdarovi�i, Sevdijarevi�i, Skenderbegovi�i, Slavovi�i, Slijep�evi�i, Smailovi�i, Solimanovi�i, Su�i�i, Suge, Sulejmanovi�i, Sulinovi�i, Suplikarevi�i, �abanagi�i, �abanovi�i, �ahinagi�i, �ami�i, �ehovi�i, �trbci, Temimi, Temimovi�i, Topalovi�i, Turci, Tur�ini, Ustali�i, Univerzovi�i, Vafirovi�i, Vilali�i, Vi�e, Vra�evi�i, Zeferovi�i, Zulzau�i i Zurkovi�i.

5. Tomo K. Popovi�, Herceg-Novi, 93;

6. Autor podatke dobio od Oru�evi� Slada, dip. ekonomista u Privrednoj komori SR BiH, zavi�ajno iz Podgorice. Ima ro�ake u Skadru;

7. Mustafa Memi�, Plav i Gusinje u pro�losti, Beograd, 1989, 75;

8. Razgovor autora sa Ba�i� (Duli) Medihaja, �ivi u Tirani, razgovor vo�en kada je kao gost boravila u Sarajevu (10. VI 1990. godine);

9. Petar �obaji�, Nik�i�-Onogo�t, Beograd 1938 116.

10. Isto, 120.

11. Dr �arko Bulaji�, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-191 2), Titograd, 1959, str. 88�89;

12. Isto, 89:

13. Isto;

14. Isto;

15. Bio je �lan PK CKOJ-a za Crnu Goru, Bosnu, Sand�ak, Kosovo i Metohiju. Su�en po Zakonu o za�titi dr�ave zajedno sa Radovanom Vukani�em;

16. Demu� �okovi�, Razvoj revolucionarnog pokreta na podru�ju Tuzi i Malesije izme�u dva svetska rata. Rukopis u Istorijskom institutu SR Crne Gore;

17. Autoru podaci poznati jep je od januara do aprila 1942. radio u ilegalnom NOP Skadra.

18. Isto kao nap. 6;

19. Arhiv Crne Gore, MB, k. 1913, f. 8, 1259, Izvje�taj Ma�ana Bo�ovi�a Ministarstvu unutra�njih djela, Gusinje, 9. VII 1913;

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt