Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Gavro Perazi�

Neka grani�na me�unarodno-pravna pitanja izme�u Jugoslavije i Albanije u periodu izme�u dva svjetska rata

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

1. Sa aspekta me�unarodnog prava, Mirovni ugovor izme�u balkanskih saveznika i Turske 30. maja 1913. godine u Londonu, ozna�io je i kona�an raskid bilo kakve pravne veze ove carevine sa ovom svojom provincijom. Kao �to je poznato na ovim prostorima se me�udr�avna granica pravno po�ela oformljavati od prihvatanja akata Berlinskog kongresa 1878.^[1] godine �ije su stipulacije stavljene u dejstvo kroz kontinuelne pregovore i intervencije velikih sila (promene, ispravke i sl.), da bi najzad nakon balkanskog rata Srbija i Crna Gora imale ve� neosporne me�unarodno priznate dr�avne granice u �ijim okvirima je bila ustanovljena dr�avna administracija odnosnih dr�ava.

Me�unarodna komisija kojoj je stavljen u mandat status ove pokrajine i uspostavljanje njenih granica kao dr�ave u ra�anju, a koja je ina�e bila proklamovana 1912. godine u Valoni na skupu begova, uspjela je da formira dvije komisije za razgrani�enje (sjevernu i ju�nu). Ju�na komisija je obavila posao oko razgrani�enja dok sjeverna nije zbog po�etka prvog svjetskog rata. Tako je za ju�nu granicu potpisan Protokol u Firenci 13. decembra 1913. godine.^[2]

2. Pitanje stabilizacije vlasti u samoj Albaniji u to vrijeme bio je veliki problem za samu Kontrolnu komisiju, jerje zemlja bila sa, u osnovi dvije grupacije politi�ara koji su pretendovali na vladu (Ismail Kemal i Esad Pa�a), kao i nekoliko lokalnih vo�a. Ina�e i pobuna Albanaca 26. septembra 1913. godine stvarala je me�unarodni problem jer je i�la na poni�tenje granica koje su na�elno ve� bile dogovorene ali je pobunu skr�ila srpska vojska pa je i ona u ofanzivi protiv pobunjenika delimi�no ignorisala dogovorene granice, da bi najzad povukla se sa njih. Sve je to bilo prisutno da bi najzad bila formirana zajedni�ka vlada 14. marta 1914. godine.

S obzirom na izneta rje�enja koja su u osnovi bila plod dogovora velikih sila, �udno je za nauku prava shvatiti da su te sile u Londonu poslije, tajnim ugovorom 26. aprila 1915. godine (�lan 6/7) rije�ile da Italiji daju puni suverenitet nad ostrvom Sasenom i gradom Valonom sa prostranim hinterlandom (zale�em) sve do r. Voju�e na severu i istoku, i oblasti Himara na jugu. Bilo je predvi�eno stvaranje male neutralne dr�ave pod italijanskim protektoratom kao i mogu�nost da sjeverna Albanija bude priklju�ena Srbiji i Crnoj Gori a ju�na Gr�koj.^[3] Protokol je bio tajni ali to ne zna�i da ne obavezuje ugovornice dok za tre�e on je neobavezan, res inter alios acta. Zato je Fan Noli delegat Albanije s pravom primetio na sjednici Savjeta Dru�tva naroda 25. juna 1921. godine, da tajni Londonski ugovor od 1915. godine nije bio objavljen i on nema sa pravnog stanovi�ta nikakvu me�unarodnu va�nost.^[4]

O�igledno, navedena rje�enja, ona iz 1913. i ova iz 1915. godine, pravno su jedno drugo isklju�ivala. Ipak kraj prvog svetskog rata u�ini�e da se i po drugim pitanjima i granicama tajni Londonski sporazum ne smatra pravnom osnovom za rje�enje grani�nih pitanja novostvorenih dr�ava na Balkanu, pa je 9. novembra 1921. godine Konferencija ambasadora na�la za potrebno da u svojoj odluci izri�ito prizna albansku nezavisnost u granicama iz 1913. godine uz izvesne korekcije grani�ne linije u korist Jugoslavije u oblasti Debra, Prizrena i Kastrata, kao i u korist Albanije u oblasti Ohridskog jezera. Uporedo formirana je me�unarodna komisija za razgrani�enje na terenu koja se radila od februara do oktobra 1922. godine i utvrdila grani�nu liniju sve do ju�ne obale Ohridskog jezera. Jedino je bilo ostalo pitanje Svetog Nauma i Vrmo�a ali su 1925. godine i ova pitanja rije�ena u korist Jugoslavije.

3. Sa stanovi�ta statusa ovih granica uop�te u me�unarodnom pravu vrijedno je zapaziti tri faze u njihovom utvr�ivanju. Naime, prva bi bila ona kad su se ove granice odre�ivale i kad ni jedna od dr�ava �ije su to granice danas, nije postojala. To je period od Berlinskog kongresa 1878. godine i svih onih daljih koraka kada su se pojedini delovi ovih granica utvr�ivali putem raznih zamena, ispravki i sl. Pri tome treba ista�i da su dana�nje granice o kojima je rije� naslije�ene od drugih dr�ava - subjekata me�unarodnog prava: Turaka, Srbije i Crne Gore, �iji su naslednice danas Jugoslavija i Albanija.

Svakako Berlinski kongres ima u tom pogledu specifi�nu te�inu jer tada i formalno-pravno Srbija i Crna Gora do�ivljavaju kolektivno me�unarodno priznanje kao samostalne i nezavisne dr�ave dok o Albaniji jo� nije bilo rije�i kao dr�avi.

Balkanskim ratom granice ovih dveju dr�ava se �ire, tako da u Prvi svjetski rat ove dr�ave ulaze sa novim granicama koje su dobile Londonskim ugovorom 1913. godine. Me�utim taj datum je drugi me�unarodnopravni me�a� u pogledu pravnog odre�ivanja granica. Naime, na Konferenciji ambasadora donosi se odluka o nezavisnosti Albanije i granice joj se odre�uju "ali one nisu bile kompletno odre�ene na terenu". Komisije su to trebale da zavr�e i to prva od u��a Bojane do Ohrida a druga ju�ni dio granice. Do rata samo je ju�na obavila posao tako da je potpisan Protokol u Firenci 1913. godine.^[5]

Na Konferenciji ambasadora poslije rata 9. novembra 1921. godine doneta je odluka kojom se odre�uje trasa granica Albanije koja je uspostavljena na Konferenciju ambasadora u Londonu 1913. godine. To je zna�ilo da rad na granici treba nastaviti tamo gdje se stalo, �ime se stipulacije tajnog Londonskog ugovora smatraju eo ipso pravno neva�e�im. Istodobno donosi se odluka o priznanju vlade Albanije koja je konstituisana u suverenu i nezavisnu dr�avu, te se odre�uje da Komisija u najkra�em roku trasira granicu na sjeveru i sjevero-istoku, pri �emu �e imati u vidu slede�e faktore: administrativne granice i lokalne ekonomske interese. Zatim ne ukazuje da u regionu sjevernoisto�no od Skadra treba obezbjediti za�titu ovog grada, osigurati izlaz i za�titu Podgorice, garantovati prijelaz preko ovog regiona albanskom susjednom stanovni�tvu sa njihovom stokom, pokretnostima i dobrima a prilikom ispravki granica ne dozvoliti transfer stanovni�tva sem onaj minimalni.^[6]

Kao �to se da vidjeti ne mo�emo dati prednost ni jednom principu koji je bio va�e�i prilikom razgrani�enja dr�ave, posebno: novoformiranih kao �to su bile Kraljevina SHS i Albanija. Me�utim svaki od ovih principa koji su se uva�avali poslije ovog rata u razgrani�enju dr�ava na�li su delimi�no primjenu i u ovom slu�aju tako da su oni kumulativno imali uticaja na formiranje ovih granica.

Ipak bi od ovih principa izdvojili jedan koji zahteva po�tovanje administrativno-istorijske �injenice koja mora imati ponajvi�e uticaja na odre�ivanje granica. Radi se o ve� utvr�enoj administrativnoj dr�avnoj granici koja je fiksirana jo� poslije Balkanskih ratova na koji na�in je utvr�en pravno stabilan dio dr�avne suverene teritorije ovih dviju dr�ava te se sada ne mo�e stavljati pod ispitivanje taj dio teritorije i granica, ve� mo�e biti predmet pregovora ne�to novo. Naravno to su bile granice Srbije i Crne Gore �iji je sada nasljednik nova dr�ava SHS, koja je stvorena 1. januara 1918. bez obzira da li je neka dr�ava zakasnila sa njenim priznanjem. Dakle, po�lo se od neke vrste na�ela uti posidentis, pri �emu ujedinjeni delovi u jednu dr�avu ili fuzije dvije dr�ave, �ine prirodni sastav svih fuzioniranih djelova.

Nesumnjivo u odluci velikih sila implicira se i strategijski princip, �to se vidi kroz obrazlo�enje cilja "za�tite grada Skadra kao i otvaranje i za�tite Podgorice". Nesumnjivo da i na drugim djelovima granica i to ne samo na Balkanu, nije se uspijevalo odgovoriti u potpunosti principu narodnosti, jer taj zahtjev jedna nacija - jedna dr�ava pogotovu na Balkanu koji je sazdan od migracionog elementa, nije mogao na�i dosljednu primjenu. Pa �ak ni princip etni�kog balansa, pogotovu u slu�aju ovih granica, nije bio kompatibilan sa principom postoje�eg administrativnog osnova, jer bi onda morao ovaj drugi da do�ivi znatne korekcije koje bi derogirale pravo ste�ene dr�avne teritorije Srbije i Crne Gore u Balkanskim ratovima. Zato je moralo da ostane u novoj dr�avi oko 340.000 (po F. Filipovi�u 480.000) Albanaca mahom u Vardarskoj, Zetskoj i Moravskoj banovini, dok je u Albaniji ostalo da �ivi oko 2600 na�ih porodica i naknadno useljenih jo� 2600 stanovnika.^[7]

Taj eti�ki elemenat je kao �to se zna, imao obostranu za�titu koja se ogledala ne samo u pravnoj brizi da se transfer stanovni�tva svede na minimum ve� i u �injenici �to se dr�avi SHS nije dozvolilo na Konferenciji mira 1919 da se oslobodi obaveze za�tite manjina u pogledu onih teritorija koje su ve� 4. avgusta 1914. godine bile u sastavu Srbije i nad kojima je ova imala puni suverenitet po osnovi Bukure�tanskog ugovora 1913. godine. To joj Vrhovni Savjet konferencije mira nije prihvatio.^[8] Ona je te obaveze o po�tovanju manjina primila potpisom Sen�ermenskog sporazuma 10. septembra 1919; godine a Albanija davanjem jednostrane deklaracije pred Savjetom Dru�tva naroda 2. oktobra 1921. godine �to je bio uslov njenog prijema u Dru�tvu naroda.^[9]

Dakle vidimo da ni princip nekog etni�kog balansa nije ovdje mogao biti zadovoljen jer je ostalo daleko vi�e Albanaca da �ivi u Jugoslaviji nego Jugoslovena u Albaniji, te je trebalo pravnim sredstvima obezbijediti za�titu manjina sa obje strane granice a uz to, konstituisati one me�unarodno-pravne institucije koje �e ove ekonomsko-nacionalne i kulturne transakcije izme�u stanovnika istog nacionalnog porekla, pospje�iti.

4. Tome je poslu�ila ustanova pograni�nih zona koja je izme�u dva svjetska rata bila prisutna u odnosima ovih dr�ava i va�ila sve do okupacije Albanije od strane Italije 1939. godine. Tada nastupa prekid me�unarodno-pravnih kontakata albanske dr�ave, sem onih koje mo�e da odr�ava vlada u egzilu, a kroz kratko vrijeme i njene susjede �e zadesiti ista sudbina. Va�no je ukazati da niti aneksije niti stvaranje nekog protektorata od strane okupatorske sile, ne mo�e priznati me�unarodno pravo. Posebno ne mo�e se dozvoliti pro�irenje granica satelitskih dr�ava na ra�un okupiranih teritorija druge dr�ave ili sl. Jedino �to se mo�e prihvatiti to je suspenzija odnosa pa prema tome stavljanje u suspenziju i ovih pograni�nih zona za vrijeme rata, �to zna�i odmah poslije rata one se mogu obnoviti.

Pograni�na zona je bila utvr�ena Ugovorom o trgovini i plovidbi od 1929. godine, kao i odredbama o pograni�nom prometu (Prilog V sa dodacima).^[10] Radi se o pojasu dr�avne teritorije sa obje strane granice za kojeg dr�ave ugovaraju specijalni pravni re�im. Unutar ovih zona predvi�aju se znatne olak�ice za stanovnike radi transakcije, putovanja trgovine, obrade imanja i sl.

U odredbama o pograni�nom prometu (Prilog ugovora o trgovini i plovidbi od 1929), ukazuje se da su se dvije vlade slo�ile da "zadahnute �eljom da olak�aju stanovnicima pograni�nih predjela pristup tr�i�tu i potpomognu razvijanju prijateljskog duha uzajamnog povjerenja i odnosa dobrog susjedstva", ustanove pograni�ne zone koje ne�e prelaziti dubinu od 15 km radi obrade nepokretnog imanja koja sijeku dr�avnu liniju ili koja potpuno le�e u re�enoj zoni. Tu su bile isklju�ene posebne formalnosti za prijelaz granice sem obi�na usmena izjava za prolaz stoke za ispa�u, zimovanje i sl. Stanovnici ovih zona su odre�eni tako �to imaju mjesto stanovanja u pomenutim zonama.

Cjelokupna zona je bila podijeljena na 9 sektora (ta�. 3 Priloga o primjeni Priloga V). Odre�ena su bila jugoslovenska tr�i�ta za svaki od navedenih sektora a u dodacima 1-6 odre�ene su albanska i jugoslovenska zona.^[11]

Interesantno je notirati sektor 8 (Tuzi-Hoti) i 9 (Skadar-Plavnica -Ulcinj), budu�i da ove zone dopiru do 15. km sa obje strane granice, to zna�i da su i vodotokovi na granici uklju�eni u zone, jer ih grani�na linija sije�e. Ali neki od njih mogu imati ugovoreni specijalni status kao vodeni resurs, odnosno vodoprivredni, te se mo�e dogoditi da bude pokriven sa duplim pravnim statusom.

Da�emo nekoliko karakteristika obaveza dr�ava u vezi sa ovim zonama, na primjeru ba� ova dva sektora jer su nam tu najbli�a. Budu�i da je ba� ovdje izmije�ano stanovni�tvo posebno sa jugoslovenske strane granice, utvr�uju se detaljno mjesta (sela) koja ulaze sa obje strane granice u zonu. Odre�uju se tr�i�ta kao na primjer u VIII sektoru za Jugoslaviju - Tuzi ili Podgorica da sama Jugoslavija odabere, a bili su utvr�eni i putevi i prelazne ta�ke, a za sektor 9 bilo je odre�eno tr�i�te Ulcinj.

Tako�e bili su odre�eni putevi prelaza rijekom Bojanom kao i Skadarskim jezerom sa ta�nim naznakama mjesta ukrcavanja i iskrcavanja.

U pogledu pograni�nog prometa sa Skadarskim tr�i�tem u dokumentu su izri�ito pobrojana sela koja spadaju u jugoslovensku pograni�nu zonu sektora Plavnica - Skadar - Ulcinj. Stanovnici ovih sela su mogli pja�nim danom odlaziti u Skadar radi prodaje svojih proizvoda i radi neophodnog snabdijevanja. S tim ciljem oni su mogli nositi u Albaniji svoje proizvode u koli�inama ozna�enim u dodatku br. 4. ovog Protokola i u�ivati oslobo�enje i povlastice koje su u Prilogu 3. Protokola predvi�ene.^[12]

Tako na primjer, u Dodatnom sporazumu - Aneks C (odredbe o grani�noj trgovini Ugovora o trgovini i plovidbi) od 22. juna 1926. godine, dvije dr�ave prihvataju (�l. 1) da stanovnici izvjesnog broja sela u jugoslovenskoj pograni�noj zoni nastanjeni ju�no od Skadarskog jezera, mogu i�i na Skadarsku pijacu da prodaju svoje proizvode i kupuju namirnice koje su im neophodne kojom prilikom �e u�ivati ista izuze�a i privilegije kao i oni stanovnici albanske pograni�ne zone koji posje�uju jugoslovenske pijace kako je predvi�eno u �lanovima 2 i 3 Aneksa ugovora o Trgovini i Plovidbi.^[13]

U odredbama o prometu (Protokol o primjeni priloga B) se ukazuje da je ona roba koja je proizvedena "u albanskoj doma�oj radinosti" ili po ku�ama albanskog stanovni�tva ali ne i ona u fabrikama, oslobo�ena od svih uvoznih i izvoznih da�bina sem od tro�arine. Vlasnici su du�ni da je pri prijelazu granice usmeno prijave na zahtjev organa carinske kontrole. Uz to navedena je jedna lista albanskih proizvoda koja se mo�e menjati i dopunjavati po zajedni�kom sporazumu.

5. U ovim odnosima poznate su bile i institucije dvovlasni�kih imanja. U navedenom ugovoru (uz �lan 7 Prilog B) daje se definicija takvog imanja. U smislu �lana 7. taksativno su nabrojene nepokretnosti koje se imaju smatrati dvovlasni�kim zemlji�tem. Tu se smatraju njive, vinogradi, ba�te, gradine, vo�njaci, livade pa�njaci, �ume, i druga zemlji�ta namenjena zemljoradnji kao i zidani mlinovi, ku�e i sve zgrade za stanovanje, zabrani, torovi i svaka druga gra�evina koja slu�i za sklanjanje stoke ili za izradu i preradu sto�nih proizvoda, male strugare, vodenice namenjene pranju vune i sl.

Uslov da bi se dr�avljani koji posjeduju zemlji�te u pograni�noj zoni mogli smatrati dvovlasnicima i u�ivati pogodnosti bio je odre�en na taj na�in �to su ti stanovnici domicilirani u zoni i posjeduju dvovlasni�ke karte na albanskom i jugoslovenskom jeziku kao i uvjerenje od nadle�nih vlasti da posjeduju imanje.

Kori��enje ovih dvovlasni�kih imanja bilo je uslovljeno i da se ne udaljavaju sa njega sem izuzetno po odobrenju. Odre�eno je bilo i vrijeme boravka na imanju (1. dan), tako da se vra�aju uve�e svojoj ku�i tj. u svoju dr�avu. U dvovlasni�koj karti se upisivala stoka, veliki alat, ma�ine, kola i sl. �ime su se slu�ili pri obradi tog imanja.

U ovom dokumentu je bila zajem�ena sloboda svojine na imanju tako da je vlasnik mogao otu�iti ili prodati isto, a dvovlasni�ka karta se mogla izdati u zakup ili dati napoli�aru. Naravno, ovo mo�emo smatrati posebnim svojinsko-pravnim odnosom. U koliko bi se dvovlasni�ka karta po bilo kojem osnovu ustupila drugom licu, tada bi vlasnik imanja gubio pravo na dvovlasni�ku kartu �to je zna�ilo da njeni posednici ne mogu biti dva lica istovremeno. Ona je zna�i bila vezana za obradu imanja odnosno za njegovo kori��enje.

6. U mnogim ugovorima iz tog vremena sadr�ana je klauzula najpovla��enije nacije. Zapravo u Ugovorima o trgovini i plovidbi i o nastanjivanju i konzularnoj slu�bi od 1926. godine, ova je klauzula ustanovljena izme�u ove dvije dr�ave.

Tako na primjer, u Ugovoru o trgovini i plovidbi se ka�e da �e se sa brodovima bilo da ulaze, za vrijeme bavljenja i pri izlasku, postupati kao sa doma�im ili sa onim najpovla��enijih nacija, a u koliko se sklone usled vi�e sile u pristani�ta radi prepravke i snabdijevanja, ne�e pla�ati te�e i druga�ije takse nego doma�i ili najpovla��enije nacije. (�lan 2. ugovora o trgovini i plovidbi.)

U �lanu 2. ovog istog ugovora, kada se utvr�uju prava dr�avljana navedenih dr�ava da slobodno putuju radi trgovine i pravo boravka u lukama i varo�ima i drugim mjestima, izri�ito je istaknuto da �e ti dr�avljani u�ivati potpunu slobodu kretanja i nikakva razlika ne�e se �injeti u tom pogledu izme�u njih i dr�avljana najpovla��enijih nacija.

Kao �to smo izneli radi se o skupu normi me�unarodno-pravnog karaktera kojima su bile konstituisane nekoliko ustanova me�unarodnog prava vezanih za susedske me�udr�avne odnose. Naime, re� je o pograni�noj zoni, dvovlasni�kim imanjima i klauzuli najpovla��enije nacije. Svakako, tad pocijepano jednonacionalno stanovni�tvo u dvije grani�ne dr�ave sa ovim me�unarodnim aran�manima moglo je da kompenzira tu pravnu defektnost granice (bivstvovanje u drugoj dr�avi odvojeno od mati�ne). Ovo je uporedo sa obostranim pravnim obavezama o po�tovanju nacionalnih manjina moglo predstavljati dobru osnovu za obostrano integrisanje �ivotnih uslova i uz opstajanje jakih karakteristi�nih nacionalnih razli�itosti, gdje bi se i homogenizacija odr�avala ali i razli�ito dr�avno-pravno dostojanstvo dvije susjedne dr�ave. Na �alost, to stari re�imi nijesu iskoristili kao ni novi koji su uspostavljeni poslije rata. No sasvim je jasno da samo od jednog subjekta tih odnosa ne mo�e to da zavisi, ali zato od samo jednog mo�e do�i do lo�ih me�udr�avnih odnosa. Postavljam pitanje gledaju�i za budu�nost, da li bi trebali i�i tom starom pravnom praksom i pod kojim uslovima bi ona mogla ispraviti sada�nje stanje.

Napomene

1 Protokol od 14/26 februara 1878 u Virpazaru. Commission de delimitation entre la Turquie et Le Montenegro, I Protocol du 14/26 fevrier 1878.

2. Accord de Londre: 1913, Decision de Paris 9. nov. 1921. Frontieres Serbe, Croate et Slovene - Albanaise, Florence 1920, Commission internationale de delimitation des Frontieres de L' Albanie.

3. �ivko Avramovski, Nagodbe o Kosovu i Metohiji, Kosovo - pro�lost i sada�njost, Me�unarodna politika, Beograd 1989. str. 74.

4. Dragutin Nikolich, Les diferends de frontieres de l' Albanie, Paris, A. Padone 1927. p. 58.

5. Accord de Londre op. cit.

6. Conference de la Paix 1919-1920. Recueil des actes de la Conference - Partie VIII. Resolutions de la Conferences).

7. Jovan M. Jovanovi�, Diplomatska istorija nove Evrope. Knj. II. Beograd 1939, str. 299.

8. Op. cit. str. 341-342.

9. Societe des Nations, Recueil de Texte, Vol IX, N� 1, 2, 3, 4, 1922.

10. Zbirka me�unarodnih ugovora Ministarstva inostranih poslova 1929 I str 314.

11. Zbirka me�unarodnih ugovora op. cit.

12. Op. cit.

13. Treaty Siries, Vol. CL XXX VII. 1938. N� 4337.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt