|
|
 |
 |
 |
 |
|
|
Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji Dragana Radoji�i�Veze stanovni�tva Boke Kotorske i Albanije u XVIII vijeku na osnovu podataka iz arhiva Herceg NovogIzvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godineUvijek kada se nalazimo pred zadatkom da opisujemo djeli�e pro�lih vremena, na osnovu istorijskih izvora - arhivske gra�e, sva na�a �elja i potreba za malo knji�evnog i pjesni�kog pripovijedanja tako svojstvena na�em slovenskom bi�u gubi se pred strogim nau�nim metodolo�kim pristupom. Ne �ele�i samo navoditi argumentovane meni znane podatke, a vjeruju�i da je nau�na istina jedna i jedina, �elim da ka�em da je pred svakim onim ko radi i razmi�lja prenesen nekoliko vijekova iz ovda�njeg vremena potreban narativni vremeplov. Trudit �u se da ovim radom makar i u najkra�im crtama, slu�e�i se isklju�ivo izvornom arhivskom gra�om, koliko je to god mogu�e rije�ima oslikamo jedno vrijeme za koje je ve� toliko puta re�eno, kakvim je sve te�ko�ama bilo za�injeno, i neka nam bude dozvoljeno da jo� jednom, u svijetlu dru�tveno-ekonomskih zbivanja prozborimo rije� dvije o odnosima me�u stanovni�tvom dva trgova�ki povezana kraja Turske, Albanije i Mleta�ke Albanije. Politi�ko upravni mleta�ki arhiv Arhiva Herceg Novi sadr�i sudsko-administrativnu dokumentaciju koja nam pru�a, iz jednog ugla gledano, potrebne podatke za izabrani naslov. O odnosima i vezama izme�u stanovni�tva Boke Kotorske i Albanije do sada ne znamo mnogo, jer ova tema nije bila predmetom interesovanja nauke. Hercegnovske arhivske vijesti, i one kotorske provenijencije za XVIII vijek zato su nam vi�estruko dragocjene. One predstavljaju konkretne dokaze o prisustvu slovenskog stanovni�tva u Albaniji posebno u Dra�u i Skadru. Ove vijesti su nam putokaz u utvr�ivanju dinamike kulturnih i ekonomskih pro�imanja u XVIII vijeku izme�u u na�em slu�aju Turske Albanije i Mleta�ke Albanije.
Ovaj naziv je bio zvani�ni naziv za mleta�ki posjed jednog dijela Jadrana, slijedom doga�aja po�eo se vezivati za administrativno funkcije, te se tako u jeku ratnih opasnosti 1442. godine sre�e naziv "Mleta�ki providur za podru�je Albanije". Njegovo sjedi�te se pomjeralo u Dra� i Skadar. Kada su Turci zauzeli Skadar providur se seli u Ulcinj, te su tako gube�i teritorije sve do Kotora, Mle�ani nostalgi�no, zadr�avali i staru titulu. Pretenzije dr�ave sv. Marka nikada nisu oslabile u odnosu na albanske luke i �itorodna podru�ja, s obzirom i na �injenicu da je na tim prostorima vijekovima �ivjelo hri��ansko stanovni�tvo, koje se veoma te�ko pokoravalo Turcima, �to se osje�alo i tokom prve polovine XVIII vijeka, ispunjene bunama i nemirima. Poku�avali su Mle�ani da vrate Ulcinj i Bar pod svoju upravu ali im to nije po�lo za rukom te je naziv Mleta�ka Albanija, nakon svih bezuspje�nih poku�aja ostao samo �elja, a pojam se od 1684, godine trajno vezao za titulu kotorskog vanrednog providura i dosljedno generalnog providura u Zadru.[1] Poznato je da su dugotrajni i iscrpljuju�i ratovi u XVII i XVIII vijeku (Kandijski 1645-1669 i Morejski 1684-1699) politi�ki izolovanoj Veneciji u odsustvu pravih saveznika donijeli mnogo pote�ko�a. U XVIII vijek, posljednji vijek njene velike vladavine, u�la je oslabljena, ne osvr�u�i se i ne pridavaju�i pravi zna�aj onome �to se u tom vremenu de�avalo u srednjoj Evropi, kako na politi�kom tako i na ekonomskom planu. Holan�ani, Englezi, Francuzi kao i Dubrov�ani, su veoma intenzivno trgovali sa svim tr�i�tima, kao i na turskim koja su, upravo i bila izvori�ta trgovine na kojoj se baziralo bogatstvo Mleta�ke republike, pored sirovina iz teritorija njoj pot�injenih. �to se ti�e oblasti Boke Kotorske ona je tokom XVIII vijeka za vrijeme mleta�ke vladavine administrativno i geopoliti�ki jedinstvena teritorija, �to je postala nakon zauze�a Herceg-Novog 1687. godine od Turaka. Tri utvr�ena grada-tvr�ave: Kotor, Herceg Novi i Budva, sa dosta malim gradskim podru�jem �inila su tri osnovna jezgra �ivljenja u Boki toga vremena, pored nekoliko manjih ali ne manje va�nih utvr�enja, primorskih i kontinentalnih seoskih naselja. Mada nam �esto arhivska gra�a kao jedini izvor na�eg obavje�tenja ne mo�e pru�iti ujedna�ene podatke ni u kvantitativnom ni u kvalitativnom smislu, ali zahvaljuju�i poznavanju arhivske gra�e XVIII vijeka u hercegnovskom arhivu, uo�ljivo je da je smjena vlasti i globalnog sistema krajem XVII i po�etkom XVIII vijeka za ovaj kraj imala samo spoljni zna�aj. Dubina samog slu�aja le�i zapravo u promjenama koje su se odigravale u demografskoj i etni�koj strukturi stanovni�tva, a pored toga i u svemu onome �to takve promjene nose u sebi, to jest adaptivni procesi i nove forme �ivljenja u svom punom sadr�aju. Nakon uzrujane atmosfere sa po�etka XVIII vijeka �ivot u Herceg-Novome �e donijeti mirnije tokove. Adaptivni procesi i �arenilo novog �ivljenja Dinaraca i Italijana trudit �e se da svoje potrebe uklope u zajedni�kom �ivljenju u jednoj urbanoj i ruralnoj sredini, koja �e se tokom XVIII vijeka razvijati u ekonomski osna�eno mediteransko naselje. Veoma brzo dotada�nji hajduci, ratnici i seosko stanovni�tvo, postaju vje�ti pomorci i trgovci. Trgova�ka djelatnost zauzimala je najzna�ajnije mjesto u privrednom �ivotu. Mle�ani su novoosvojenom gradu pridavali ve�i zna�aj, u ekonomskom smislu nego �to je to ne mjenjaju�i ekonomsku politiku bilo mogu�e ostvariti. Bez obzira na svje�inu etni�kog sastava, mobilnost, snala�ljivost, pokretljivost i sve one snage koje su bile potrebne da se ostvari �to bolji profit iz ove nove luke, to sa starim metodom uz zastarelu administraciju nije bilo mogu�e ostvariti, makar ne u onoj mjeri u kojoj se to o�ekivalo.
Kao �to smo na samom po�etku istakli trgova�ki odnosi bili su glavna spona izme�u stanovni�tva Albanije i Boke Kotorske i imaju svoju dugu predistoriju. Na osnovu nekih arhivskih vijesti iz XVIII vijeka u Arhivu Herceg-Novog saznajemo da je putem razmjena roba dolazilo do naseljavanja, privremenog ili trajnog, slovenskog stanovni�tva u Skadru ili Dra�u, Turskih podanika iz Skadra i Dra�a naj�e��e hri��ana u Boku Kotorsku. U dublju analizu ovih migracija ne�emo ulaziti ovom prilikom osim onog faktora na koji se ovdje najvi�e oslanjamo, a to su trgova�ke veze. Mle�ani su se uvijek trudili da razviju politiku dobrosusjedskih odnosa sa brdskim i albanskim plemenima, odr�avaju�i odnose sa njima preko katoli�kih misionara u Albaniji. �to se ti�e trgova�kih odnosa oni su se veoma �ivo odvijali. Dvije tre�ine mleta�kog uvoza poticalo je iz Dalmacije, Albanije i Gr�ke, mada ve� od sredine XVIII vijeka Magistrat za trgovinu u Veneciji (�inkve Savi) isticao je sve te�i ekonomski polo�aj. Sadr�aj na�ih arhivskih vijesti koje do sada nijesu objavljene mogli bi podjeliti u nekoliko grupa. Najprije su to one koje se odnose na stanovni�tvo koje je napu�talo Albaniju i naseljavalo se u Boki Kotorskoj. Njihov na�in dolaska u novu sredinu, adaptivni i �ivotni procesi mogli bi se pratiti kao posebna tema, a ovdje �emo ih samo naglasiti. Najbrojnije su vijesti o trgovini, kao i o na�im trgovcima koji su �ivjeli u Skadru i Dra�u. Zatim slijede vijesti koje su trgovci donosili iz Albanije, a odnosile su se na zarazne bolesti i druge vijesti. Naj�e��e su vijesti o pomorskoj trgovini koje daju obilje podataka. Tako saznajemo koji su proizvodi naj�e��e bili uvo�eni iz Albanije, bilo da su robu dovozili albanski bilo novski kapetani sa svojim brodovima. Najvi�e se uvozilo �ito, zatim katran, duvan i drugo. Da ova pomorska pute�estvija i trgovina nisu i�li lako upozoravaju nas dokumenta koja govore o pretrpljenim nezgodama na moru, bilo od gusara bilo od lo�ih vremenskih prilika. Uobi�ajeno i po�eljno je bilo da se ovakve istrage vode bez obzira o kakvom stepenu nezgode se radilo. Tako kapetan Marko Dukovi� pok. Rada iz Tople vlasnik broda "San Spiro i San Nikola" moli nadle�ne vlasti da povedu izvi�aj jer je na povratku iz Albanije pretrpio nezgodu na moru.[2] De�avalo se ne tako rijetko da roba koja je stizala iz Albanije tu ostane samo u tranzitu. Patrun Marko Gop�evi� iz Poda je uvezeni duvan iz Albanije dalje prosljedio za Veneciju, [3] a patrun Grga pok. Iva �uri�i�a iz Stoliva je vunu uvezenu iz Albanije odmah izvezao u Veneciju 1755. godine.[4] Kapetan Stanko Matkovi� prosljedio je u nama nepoznatom pravcu uvezeni pasulj iz Albanije.[5] Da su neki na�i kapetani radili na svoju ruku i u Albanskim lukama ukrcavali ono �to im je bilo vi�e isplativo saznajemo iz izvje�taja Marina Vituri iz Herceg-Novog upu�enog revizorima carina u Veneciji koji optu�uje Vasilija Kne�evi�a iz Herceg-Novog da je u luci Dra� ukrcao u svoj brod duvan umjesto �ita, za koji je dobio dozvolu.[6] Sa putovanja iz Albanije stizale su i vijesti o pojedinim zaraznim obolenjima. Vicko Dona 1733. godine javlja providuru Bembo o pojavi zarazne bolesti u Tirani i Kavoji te da se preduzmu sve potrebne mjere da se ova zaraza sprije�i.[7] Nadle�nom zdravstvenom magistratu u Veneciji iz Kotora su veoma �esto upu�ivane vijesti o pojavi zaraza u Dra�u i Skadru.[8] a ovaj magistrat preduzimao je potrebne mjere za�tite, ljudstva i uvezene robe. Tako je ovaj magistrat 1771. godine dostavio u Herceg-Novi odluku o mjerama koje treba preduzeti da se sprije�i zaraza koja se pojavila u Albaniji.[9] Nasuprot obilju vijesti o trgova�kim odnosima izme�u Albanije i Boke Kotorske oskudne su ali dragocjene vijesti koje govore o temi na�eg interesovanja to jest o hri��anskom stanovni�tvu koje je prete�no �ivjelo u Dra�u i Skadru stalno ili privremeno. Sredinom XVIII vijeka Skadarski trgovci su bili i Lazar Radovani i Nikola Mido kojima su 1754. godine dugovali 163 cekina Marko, Ilija i don. Mikele Monci iz Stoliva.[10] Stanislav Burovi� rodom iz Perasta zasigurno je privremeno �ivio u Skadru kao dr�avni slu�benik, �to saznajemo na osnovu dokumenta, u kome se govori o raznim vijestima u vezi razgovora izme�u Burovi�a i Skadarskog pa�e vo�enih 1754. godine u Skadru, a dostavljenih providuru Baldi.[11] Marko Ratkovi� stanovnik Skadra se 5. 09. 1768. godine nalazio u Veneciji te je kotorski providur Anton Renier vratio providuru Herceg-Novog pismo koje je Marku bilo upu�eno u Skadar.[12] Raspolo�iva dokumenta nisu nam za ovu priliku mogla pru�iti podrobnije podatke, a njihova jednostranost ne dozvoljava nam da ulazimo u dublju analizu. Me�utim ovi politi�ko-administrativni spisi, vi�e svijetlosti pru�aju kada je u pitanju stanovni�tvo koje je iz Albanije prebjegavalo u Boku Kotorsku u XVIII vijeku. Njihovo doseljavanje vi�e puta je izazivalo sukobe me�u stanovni�tvom. Nakon doga�aja koji se 1746. godine odigrao na pijaci u Kotoru kada su neki Albanci napali Crnogorce, Mle�ani su bili prisiljeni da 26 Albanaca "sposobnih za oru�je" presele u Risan i Herceg Novi.[13] Da ova sva�a nije bila okon�ana govori i dokumenat koji je 1755. godine �or�e Picamano iz Kotora uputio providuru Moro o staroj sva�i izme�u Crnogoraca predvo�enih od serdara Stanislava Radoni�a i 14 albanskih porodica nastanjenih u Kotoru.[14] Sukobi su stalno iskrsavali te tako 1785. godine nastao je spor izme�u Albanaca i mje�tana sela Bao�i�i. Ovaj sudski proces trajao je vi�e godina, a nastao je kako saznajemo radi ubistva Aleksandra i Toma Cvijetkovi�a iz Bao�i�a. Zato je bio optu�en Anton Dra�kovi� Albanac iz Perasta koji je bio kmet na zemlji u Bao�i�ima konta Vickovi�a iz Presta.[15] O ishodu ovoga spora i prepisci izme�u Kotora i Herceg Novoga odnosno sudskih kancelarija ova dva mjesta, nije nam do kraja poznato. Sudski pisari su prilikom bilje�enja izvjesnih dokumenata stavljali pored imena i prezimena i odrednicu njihove teritorijalne pripadnosti pa �itamo Albanac, Skadranin itd. Tako se veoma �esto spominje stanovnik Tople Nikola Goraku�a "re�eni Albanac".[16] Stanovnik Tople bio je i Mihailo Lazovi� "re�eni Albanac" koji se spominje u jednoj presudi u vezi otkupa jednog komada zemlji�ta na Toploj 1788. godine.[17] Tripa i Pavla Radovani "Albance" je 1771. godine lije�io ljekar iz Kotora Marko Koradin, �to navodi da su privremeno ili stalno �ivjeli u Kotoru.[18] U spisima novskog providura nalazi se dokumenat u kome se vidi da su Neso, Matija i Stefan Berovi� iz Skadra bili optu�eni za na�injeni dug od 10 cekina majstoru Gogi Posta Resto iz Makedonije koji je zbog ovoga tra�io saslu�anje svjedoka 1768. godine.[19] S obzirom da je ova parnica vo�ena u Herceg-Novom zna�i da su navedeni Skadrani bili stanovnici Herceg-Novog. Vi�e podataka ima o Albancima koji su �ivjeli u Perastu. Lazar Mihailovi� Busati� bio je Skadranin, a 1778. godine �ivio je u Perastu jep je te godine izdao punomo� kontu Vicku pok. Petra Smekije koji je trebao u Veneciji da mu isplati 10 cekina.[20] Izneseni podaci iako oskudni ipak nam daju uvid o neuskla�enom stanju duha i materije kao i o tome koliko je, sude�i po prezimenima hri��anskog stanovni�tva pre�lo u XVIII vijeku da �ivi u Boku Kotorsku, zadr�avaju�i makar �to se sudskih spisa ti�e, pored svoga imena i odrednicu svoga ranijeg prebivali�ta. Vijesti mleta�kih konzula Dra�a i Skadra koji su sa pa�njom pratili sva gibanja koja su se de�avala na podru�ju Turske Albanije, daju nam neke podatke za na�u temu. Tako Antun Duodo konzul iz Skadra pi�e 1755. godine ekstra providuru Moro u Kotor o sakupljanju vojske od strane, albanskih pa�a u nekim predjelima Albanije nastanjenim katolicima, koje namjeravaju iseliti u Tursku.[21] Iznije�emo i neke podatke o na�im ljudima i njihovim neprilikama koje su do�ivljavali borave�i privremeno u Skadru, iako ne mo�emo pobli�e saznati uzroke njihovih nevolja. U zatvoru pa�e Skadarskoga nalazili su se Filip Mijatov, Jovo Drobnjakovi�, Ivo �elovi�, Stani�a Petkovi� i Andrija Vidovi�, a �lanovi komunitadi risanske Nikola Paprenica pok. �ura, Jefto Popov i Ilija �elovi�, uspjeli su da ih otkupe za 550 cekina o �emu su i podnijeli dokaze.[22] Objavljuju�i ove naizgled grubo nabacane i letimi�no opisane podatke nemaju�i prostorno mogu�nosti da ovom prilikom ulazimo u njihovu podrobniju analizu, nastojali smo da skrenemo pa�nju na mogu�nost iscrpnog istra�ivanja ovdje samo nagla�enih problema, kao �to su trgova�ka djelatnost i migracije, na relaciji Boka Kotorska-Albanija. Posebnu pa�nju privukla bi i djelatnost mleta�kih konzula u Dra�u i Skadru �to bi mogao, zahvaljuju�i obilju podataka, da bude predmet posebnog nau�nog rada. Bez pretenzija da ovim radom zaokru�imo jedno pitanje, poku�ali smo da na osnovu neobjavljene arhivske gra�e zainteresujemo nau�ne radnike da uz pomo� i drugih arhivskih centara pri�u ovim problemima. Obrada ovih pitanja sa otvorenim kompleksnim problemima dala bi zna�ajne rezultate. Napomene1. M. Milo�evi�, Za�to se Boka Kotorska u mleta�kim izvorima nazivala "Mleta�kom Albanijom"?. Spomenik SANU CXXVII, Beograd 1986, 239-241. 2. Arhiv Herceg Novog (dalje: AH), Politi�ko upravni mleta�ki arhiv (dalje: PUMA). f. 254, 95-106. 3. PUMA, f. 258 V. 81. 4. PUMA, f. 258 V. 54. 5. PUMA, f. 258 V. 97. 6. PUMA, f. 180, 28. 7. PUMA. f. 110. 70. 8. PUMA, f. 7, 538-553, f- 187, 88 9. PUMA. f. 243, 246-247. 10. PUMA, f. 187, 55-56. 11. PUMA, f. 199, �. 12. PUMA, f. 231,147. 13. G. Stanojevi�, Mitropolit Vasilije Petrovi� i njegovo doba 1740-1766 Beograd 1978, 86-89. 14. PUMA, f. 191, 6-8. 15. PUMA, f. 271 II. 294, f. 278 II, 127-129. i 233-239. 16. PUMA, f. 258 VI, 117. 17. PUMA, f. 288, 256-272. 18. PUMA, f. 243, 61. 19. PUMA, f. 237, 453-455. 20. PUMA, f. 262, 109. 21. PUMA, f. 189, 10. 22. PUMA, f. 260, 24-29. LiteraturaBogumil Hrabak, Poslovanje pomoraca i trgovaca iz Boke Kotorske u Albaniji do 1600. godine, Spomenik SANU CXXVII, Beograd, 1986. Milo�evi� Milo�, Dileme ekonomske politike Mleta�ke republike prema Kotoru i pomorskim naseljima Kotorskog zaliva, Istorijski zapisi 3-4, Titograd, 1973. Milo�evi� Milo�, Trgova�ka djelatnost i kapital novodoseljenih hajduka kao glavni faktor razvoja pomorske privrede hercegnovskog kraja u prvoj polovini XVIII vijeka, Godi�njak Pomorskog muzeja u Kotoru XVI, Kotor, 1968. Tomo K. Popovi�, Herceg Novi, Herceg Novi, 1924. Gligor Stanojevi�, Novska skela u XVIII vijeku, Spomenik SANU CXXVII, Beograd, 1986. Gligor Stanojevi�, Gra�a za privrednu istoriju Boke Kotorske u XVIII vijeku, Istorijski institut Beograd, knj. V, posebni otisak, Beograd, 1977. Maksim Zlokovi�, Mleta�ka uprava u Herceg-Novom, Boka 3. Herceg-Novi, 1971. |
