Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Dragoljub Dragojlovi�

Etni�ke promene na tlu poznorimske provincije Prevalitane

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Naseljavanje Slovena u poznorimskoj provinciji Prevalitani, koja se prostirala od Lje�a u severnoj Albaniji do Kotorskog zaliva u Crnoj Gori sa prostranim zale�em u unutra�njosti, imalo je vi�e odvojenih i po svojim posledicama razli�itih etapa. Prvi talasi Slovena, koji su do kraja VI veka doprli do Dra�a i jo� dalje na jug prema Starom Epiru, bili su vi�e ru�ila�kog nego kolonizatorskog karaktera. Trajnije naseljavanje Slovena na ovom prostoru, o �emu u najop�tijim crtama pi�e Konstantin Porfirogenit, okon�ano je prvih decenija VII veka zaposedanjem provincije Prevalitane i ve�eg dela Novog Epira, izuzev utvr�enih i na obalama Jadranskog mora izolovanih gradova koji su ostali u rukama Vizantije.^[1] Kasnije je, u IX veku, iz ostataka ovih dveju provincija formirana nova administrativno-politi�ka jedinica carstva sa sedi�tem u Dra�u, koja �e slede�ih vekova igrati zna�ajnu ulogu u balkanskoj politici Vizantije.^[2]

Povezivanje slovenskim naseljima teritorijalno izolovanih gradova na obalama Jadranskog mora, sa Dra�om kao centrom okupljanja, i�lo je sporo i neujedna�eno. Tek po�etkom IX veka Vizantija je smogla snage da pod svoju vlast objedini i teritorijalno pove�e primorske, a delom i kontinentalne gradove nekada�nje provincije Novi Epir stvaranjem teme i obnovom mitropolije sa sedi�tem u Dra�u koji je dva prethodna veka bio izolovano vojno upori�te carstva i sedi�te episkopije umesto nekada�nje mitropolije, kako to potvr�uju autenti�no liste u�esnika VI i VII vaseljenskog sabora odr�anih u Carigradu 692. i u Nikeji 787. godine.^[3]

Restauracija vizantijske vlasti u dra�koj oblasti, delimi�no okon�ana po�etnom IX veka, i�la je iz primorskih gradova prema ravni�arskom zale�u koje je uspelo da se oporavi od te�kih razaranja pretrpljenih od ranijih varvarskih napada. Njena je teritorija, bar u prvo vreme, bila ograni�ena samo na ju�ne oblasti nekada�njeg Novog Epira, iako to indirektno potvr�uje jedna lista episkopskih crkava pot�injenih obnovljenoj dra�koj mitropoliji, koja je sastavljena izme�u 787. i 826. godine, kada se u izvorima pominje prvi po imenu poznati dra�ki mitropolit Antonije.^[4] Prema ovoj listi, u �iju se autenti�nost ne sumnja, obnovljena dra�ka mitropolija imala je osam podlo�nih episkopija, �ija su se sedi�ta nalazila u primorskim gradovima izme�u Valone i Dra�a i u kontinentalnom delu Novog Epira koji �e ne�to kasnije, za vreme bugarske vladavine, dobiti izrazito slovensko obele�je.^[5]

Izvan okvira novoosnovane dra�ke teme ostala je stara provincija Prevalitana, na �ijoj je teritoriji, kako pi�e Konstantin Porfirogenit, otvorena slovenska arhontija Duklja, izuzimaju�i primorske gradove koji su ostali u rukama Vizantije.^[6] Iz �turih, a delom i protivure�nih podataka Konstantina Porfirogenita, te�ko je zaklju�iti kada je priobalni pojac stare Prevalitane sa primorskim gradovima, Lje�om, Ulcinjom i Barom, pripojen dra�koj temi.^[7] Napred pomenuta lista sufragana dra�ke mitropolije, koja je sastavljena po�etkom IX veka, �ini neuverljivim tvrdnje nekih istori�ara da su primorski gradovi stare Prevalitane jo� pre Ahenskog mira 812. godine pripadali dra�koj temi. S druge strane, dva latinska natpisa, jedan iz Ulcinja a drugi iz Kotora, datirani u vreme cara Ni�ifora (802-811), odnosno careva Lava i Konstantina (813-820) govore da su primorski gradovi stare Prevalitane bili u okviru Vizantije kao izolovana vojna upori�ta, ili povezana u zasebnu administrativno-politi�ku jedinicu carstva, sli�no susednoj vizantijskoj arhontiji Dalmaciji.^[8]

Za razre�enje ovog problema malo nam poma�e Spis o narodima Konstantina Porfirogenita koji na teritoriji stare Prevalitane sme�ta slovensku arhontiju Duklju koju je, prema re�ima u�enog cara, po�etkom VII veka naselio car Iraklije (610-641), ne obja�njavaju�i kako je grad Duklja, do temelja razorena od varvara, dala ime staroj provinciji Prevalitani, �ije je administrativno i crkveno sedi�te pre slovenske invazije bilo u Skadru a ne u Duklji.^[9]

Ono �to nije sporno u delu Konstantina Porfirogenita jeste tvrdnja u�enog cara da su Prevalitanu pre dolaska Slovena naseljavali starosedeoci Romani koji su se, potisnuti prema morskoj obali u utvr�ene primorske gradove, odr�ali delom kompaktno, a delom izme�ani sa doseljenim Slovenima sve do kraja srednjeg veka.^[10] Politi�ka i etni�ka granica izme�u doseljenih Slovena i starosedelaca Romana, koje pop Dukljanin naziva Romanima ili Latinima zbog latinskog govornog i bogoslu�benog jezika, nije bila stalna ve� je u velikoj meri zavisila od odnosa snaga u ovom delu Balkanskog poluostrva. Ono �to je ovu oblast nesumnjivo �inilo posebnom jeste upravo to �to je doseljeni Sloveni nisu u potpunosti naselili niti pokorili, pa je Vizantija smogla snage da je, zahvaljuju�i svojoj prevlasti na moru, ne samo delom zadr�i ve� kasnije i znatno pro�iri, naseljavaju�i je ponovo starosedela�kim stanovni�tvom ranije potisnutim u gradska upori�ta carstva na jadranskoj obali.^[11]

Kazivanje Konstantina Porfirogenita o arhontiji Duklji, koju u�eni car, s jedne strane, sme�ta u zale�e dra�kih ka�tela, Lje�a, Ulcinja i Bara, i naziva "sklavonijom", a sa druge, izri�ito tvrdi da grad Duklju sada dr�e Romani, koje ubraja �as u Slovene, a �as u Romane italskog porekla naseljene na ovim prostorima u vreme cara Dioklecijana, stvara �itav niz nedoumica koje se mogu razre�iti samo pretpostavkom da je Konstantin Porfirogenitove razli�ite i odvojene etape u istoriji arhontije Duklje, romansku i slovensku, stavio u istu hronolo�ku ravan, ne uo�avaju�i ili ignori�u�i kulturni, politi�ki, a pogotovu etni�ki diskontinuitet u njenom istorijskom razvoju.^[12]

Za razliku od ostalih ju�noslovenskih plemena i grupa naseljenih u zale�u Jadranskog mora, o �ijem doseljavanju, plemenskoj pripadnosti, teritorijalno-politi�koj organizaciji ili vladarskim porodicama Konstantin Porfirogenit donosi �itav niz interesantnih pojedinosti, o Duklji i Dukljanima on pi�e krajnje uop�teno, nedovoljno precizno, a delom i protivure�no.^[13] Sme�taju�i arhontiju Duklju u zale�e Lje�a, Ulcinja i Bara, on njene kasnije nepoznate gradove, Gradac, Novigrad i Londodoklu, ubicira na sasvim drugom podru�ju, u planinske predele stare Prevalitane, koji su od po�etka VII veka nesumnjivo bili u rukama Slovena.^[14] Jedna aluzija u 29-om poglavlju Spisa o narodima, koja svojim sadr�ajem bitno odudara od celine izlaganja, kao da govori da je stara Prevalitana bila podeljena na dva odvojena podru�ja, planinsko, naseljeno Slovenima, i primorski pojas sa ravni�arskim zale�em oko Skadarskog jezera i reke Drima, koji su zadr�ali ili kasnije reokupirali starosedeoci Romani.^[15]

Prazninu u delu u�enog cara delimi�no nadokna�uju arheolo�ki spomenici iz prvih decenija IX veka, koji staru Prevalitanu razdvajaju na dve kulturne, a verovatno i politi�ke i etni�ke celine. Prva je obuhvatala planinsko podru�je naseljeno Slovenima, po svemu sude�i mati�nu oblast potonje Dukljaninove Zete, a druga, primorski pojas sa ravni�arskim zale�em oko Skadarskog jezera i reke Drima sa obnovljenom Dukljom kao najisturenijim gradom na severu, gde treba smestiti prvobitnu arhontiju Duklju, koja je bila pod neposrednom vla��u Vizantije i sa dominantnom prevla��u starosedelaca Romana.

Ostaci arheolo�kih spomenika iz prvih decenija IX veka �ine verovatnom pretpostavku da su primorski pojas stare Prevalitane u doba naseljavanja Slovena zadr�ali, ili kasnije u vreme sna�enja Vizantije reokupirali starosedeoci Romani, u�iniv�i je ekonomski sna�nom i kulturno prosperitetnom. To na neki na�in dokazuju i ostaci preromanskih crkava sa latinskim, delom datiranim natpisima iz prvih decenija IX veka, koji su otkriveni ne samo u primorskim gradovima, Lje�u, Ulcinju, Baru ili Kotoru, ve� i u kontinentalnom delu ove oblasti, u Duklji, Skadru ili Drivastu.^[16] Hri��ansko obele�je ove oblasti karakteristi�no po ostacima brojnih crkava i urbanim karakterom svoje kulture vidljivo u obnovi ranije od varvara razorenih gradova, stoji nekako u suprotnosti sa nehristijanizovanim planinskim zale�em naseljenim Slovenima. Po tim bitnim karakteristikama svoje kulture primorska oblast Duklje se skoro u svim bitnim pojedinostima nadovezuje na kulturnu ba�tinu dalmatinskih Romana na �itavom priobalnom podru�ju Jadranskog mora gde je govorni i bogoslu�beni jezik bio latinski.

Drugo va�no pitanje koje se pred nas postavlja jeste da li je ova oblast po�etkom IX veka, nesumnjivo pod vla��u Vizantije, bila samostalna administrativno-politi�ka jedinica carstva ili samo deo susednih vizantijskih oblasti, dra�ke odnosno dalmatinske. Odgovor na ovo pitanje daje jedan olovni pe�at iz prvih decenija IX veka sa imenom "Petra arhonta Duklje".^[17] Gr�ki natpis i hri��ansko ime dukljanskog arhonta Petra name�e samo jedan mogu� zaklju�ak, a to je, da je ova oblast izme�u Lje�a i Bara sa ravni�arskim zale�em oko Skadarskog jezera i reke Drima po�etkom IX veka bila u rukama Vizantije kao zasebna arhontija carstva sa administrativnim i crkvenim sedi�tem u obnovljenom gradu Duklji, po kojem je i dobila svoje ime.^[18] O Duklji kao sedi�tu neke administrativno jedinice Vizantijskog carstva govori u kasnijem prepisu sa�uvana povelja uglednog kotorskog gra�anina Andreacija, ktitora crkve sv. Trifuna podignute 809. godine, a o Duklji kao sedi�tu episkopije, koja je kanonski utemeljena tek u drugoj polovini XI veka, pi�e pop Dukljanin i potonji dubrova�ki hroni�ari koji osnivanje dubrova�ke arhiepiskopije pripisuju dukljanskom arhiepiskopu Ivanu prebeglom u Dubrovnik posle ponovnog razaranja Duklje od strane Bugara poslednjih decenija X veka.^[19]

Druga polovina IX veka bila je presudna za dalju istoriju ove oblasti carstva. Pojava Arabljana u vodama Jadranskog mora, koji su posle pusto�enja Budve i Kotora opsedali Dubrovnik, dovela je do intervencije vizantijske flote na samom po�etku vladavine cara Vasilija I, 867. godine.^[20] Radi efikasnije za�tite svojih teritorija u ovom delu Balkanskog poluostrva, Vasilije I je arhontiju Duklju, ugro�enu od susednih slovenskih plemena, priklju�io dra�koj temi koja je ve� ranije bila najva�nije vizantijsko upori�te u ovom delu Jadranskog mora.

Pripajanje arhontije Duklje dra�koj temi indirektno potvr�uje jedna lista episkopija dra�ke mitropolije koja je sastavljena posle sabora odr�anog u Carigradu 867. godine, neposredno pre smenjivanja patrijarha Fotija. U njoj se kao sufragani dra�ke mitropolije navode episkopska sedi�ta u Lje�u, Ulcinju, Baru, Duklji, Skadru, Drivastu i Pilotu pored starih dra�kih episkopija sme�tenih na prostoru od Valone na jugu do Kpoje na severu.^[21] Vizantijsku arhontiju Duklju, ograni�enu na primorski pojas stare Prevalitane, ubrzo je zamenila slovenska arhontija koju Konstantin Porfirogenit u duhu vizantijske politi�ke ideologije naziva Dukljom, a pop Dukljanin u prvom delu svog Letopisa Prevalitanom, a u drugom Zetom, analogno etni�kim i politi�kim promenama koje su se u me�uvremenu zbile.^[22]

Sna�enje bugarske dr�ave pri kraju vladavine kneza Borisa Mihaila i cara Simeona te�ko je pogodilo dra�ku temu koja je pri kraju IX veka izgubila sve ve� ranije od Slovena naseljene oblasti ju�no od reke �kumbe.^[23] Pod vla��u Vizantije ostao je samo primorski pojas izme�u Elbasana i Kroje sa izdvojenim planinskim zale�em u sredi�nim oblastima Albanije gde Ana Komnina krajem XI veka sme�ta Arbanon, mati�nu teritoriju potonjih Albanaca.^[24]

U vreme srpsko-bugarskih ratova po�etkom H veka, ili ne�to kasnije, po�inje sna�enje Travunije, �iji knez Predimir, kako pi�e pop Dukljanin, osvaja Prevalitanu po�to je savladao nepoznatog bana i njegov narod, ujedinjuju�i od ranije politi�ki, kulturno i etni�ki razdvojene planinske i primorske �upe nekada�nje Prevalitane u novu politi�ku celinu, �ije sedi�te postaje Skadar sa priobalnim podru�jem oko Skadarskog jezera.^[25] Osvajanje Prevalitane pop Dukljanin datira u vreme travunjskog vladara Predimira, koji osvojenu Prevalitanu pod imenom Zeta prepu�ta na upravu svom sinu Hvalimiru, pretku istorijski poznatijeg zetskog kneza Vladimira.^[26] Priobalni pojas stare Prevalitane, ranije u rukama starosedeoca Romana koji se povla�e u primorske gradove, naseljavaju Sloveni, zaposedaju�i ponovo plodne ravnice oko Skadarskog jezera koje sa svojim okolnim �upama Barazi, Kupelnik, Podlugije, Cermenica i Oblik postaje sredi�na oblast slovenske Zete.^[27]

Pada u o�i da se granica Dukljaninove Zete prema dra�koj oblasti po�etkom H veka nalazila izme�u Bojane i Drima, a Porfirogenitove slovenske Duklje iz sredine H veka ne�to ju�nije od Lje�a, oko reke Mati, koja je istovremeno predstavljala i ju�nu granicu slovenskih naselja u severnoj Albaniji.^[28] Povla�e�i granice slovenske arhontije Duklje, Konstantin Porfirogenit je imao pre u vidu njenu etni�ku nego politi�ku granicu �to potvr�uju i ostaci slovenskih toponima skoncentrisani isto�no od Skadarskog jezera, izme�u reke Bojane i Drima i ju�nije od Drima sve do reke Mati gde je po�etkom H veka bila severna granica dra�ke teme sa Krojom kao njenim najisturenijim gradom.^[29]

Ne treba gubiti iz vida da je naseljavanje Slovena u severnoj Albaniji nastavljeno i kasnije, u vreme �irenja Samuilove dr�ave, jep ostaci slovenskih toponima na ovom prostoru predstavljaju rezultat vi�evekovnih procesa koji izmi�u oku istra�iva�a.^[30] Prevlast Slovena u dana�njoj severnoj Albaniji, izuzimaju�i gradska naselja sa kolonijama starosedelaca Romana, ostala je i posle vizantijske reokupacije Balkanskog poluostrva 1018. godine, jep car Vasilije II na prostoru izme�u reke Mati i Drima osniva pravoslavnu episkopiju u Oreji, koju je zbog etni�ke pripadnosti njenih vernika pripojio slovenskoj arhiepiskopiji u Ohridu, ne dozvoljavaju�i obnovu ne�to ranije ukinutih latinskih biskupija u Lje�u, Skadru, Duklji, Drivastu i Pilotu.^[31]

Granica slovenskih naselja uspostavljena na reci Mati nije bila niti mogla da bude trajna na ovom nemirnom podru�ju. U vreme borbi cara Aleksije I Komnina sa Robertom Gviskardom i ne�to kasnije sa Bojemundom u�estvuju i Albanci (Arvaniti) na strani Vizantije pod �ijim okriljem u prvoj polovini XII veka po�inje njihova tiha i u izvornoj gra�i neprimetna ekspanzija na zapad, prema priobalnom podru�ju Jadranskog mora, i na sever, prema reci Drimu, koju Ana Komnina po�etkom XII veka naziva grani�nom rekom prema Srbima Dalmatima.^[32] Prisustvo pravoslavnog albanskog episkopa Lazara na osve�enju crkve sv. Trifuna u Kotoru 1166. godine nesumnjivo govori da su Albanci ve� sredinom XII veka delom prekrili a delom potisli slovenska naselja severno od reke Mati, sa teritorije koja je ranije bila obuhva�ena slovenskom episkopijom u Oreji. ^[33] Zahtev albanskog episkopa Lazara, upu�en papi Aleksandru III, 1167. godine, da pristupi zapadnoj crkvi nagove�tava da je sedi�te albanske episkopije bilo na teritoriji nekada�nje pravoslavne orejske episkopije koja se nalazila severno od Lje�a, grada pod jurisdikcijom dra�ke mitropolije.^[34] Do kraja XII veka Albanci su zaposeli i Pilot, oblast isto�no od Skadarskog jezera, koju ponovo osvaja Stefan Nemanja, obnavljaju�i, kako pi�e u povelji manastiru Hilandaru, "svoju oronulu dedovinu".^[35]

Ono �to je posebno zna�ajno, sude�i po podacima Konstantina Porfirogenita iz sredine H i popa Dukljanina iz sredine XII veka, jeste da Sloveni naseljeni na podru�ju stare Prevalitane od po�etka VII do kraja H veka ni u jednoj fazi �irenja ili su�avanja svog etni�kog i politi�kog prostora nisu dolazili u dodir sa Albancima niti njihovim neromanizovanim precima, �ija je mati�na oblast bila ju�nije od slovenskih teritorija u dana�njoj severnoj Albaniji.^[36] Starosedela�ko stanovni�tvo stare Prevalitane izme�u Lje�a i Kotora, gde je vizantijsku arhontiju Duklju zamenila slovenska Zeta, Konstantin Porfirogenit ubraja u Romane italskog porekla naseljene na ovim prostorima u doba cara Dioklecijana, a pop Dukljanin u Romane ili Latine, svoje neslovenske savremenike primorskih gradova Dalmacije, �iji je govorni i bogoslu�beni jezik bio latinski.

Napomene

1. P. Lemerle, Invasions et migrations dans les Balkans depuis la fin de l'epoque romaine jusq'au VIIIs. Revue historique 211, 1954,265 squ; B. Popovi�. Albanija u kasnoj antici, Iliri i Albanci, Beograd 1988, 228-29; Istorija srpskog naroda, Beograd 1981, I, 112 squ.

2. J. Ferluga, O nekim aspektima izgradnje tematskog ure�enja na Balkanskom poluostrvu, Zbor. Fil. fak. VIII, 1, Beograd 1964, 131-42; J. Ferluga, Sur la date de la creation du theme de Dyrachium, Actes du XII e Cong. inter. des etudes byzantines II, Belgrade 1964, 83-92.

3. J. Ferluga, O nekim aspektima, 134; G. Ostrogorski, Vizantijski gradovi u ranom srednjem veku, Sabrana dela III, Beograd 1970, �, 76; Cf. D. Mansi, Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio, XII, 994.

4. Izvori za balgarskata istorija VI, Gracki izvori III, Sofija 1960, 192-3.

5. M. Vasmer, Die Slaven in Griechenland. Berlin 1941, 321; Izvori VI, gradski izvori III, 192-3.

6. Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, Beograd 1959, II, 63-4; K. Jiri�ek, Istorija Srba, Beograd 1952, I, 65.

7. J. Ferluga, O nekim aspektima, 137; A. Ducellier, La Facade maritime de l'Albanie au moyen age, Thessalonike 1981, 10.

8. Istorija Crne Gore, Titograd 1967, I, 367, 378-9.

9. V. Popovi�, Albanija u kasnoj antici, 205: Istorija Crne Gore I, 242.

10. K. Jirecek, Die Romanen in dem Stadte Dalmatiens wahrend des mitelalters, Wien 1910. Cf. Zbornik Konstantina Jire�eka II, Beograd 1962; J. Ferluga, Dra� i njegova oblast od VII do po�etka XIII veka, Glas SANU 343,. 1986, 69.

11. S. �irkovi�, Albanci u ogledalu ju�noslovenskih izvora, Iliri i Albanci, 324; Istorija Crne Gore I, 307-311.

12. Vizantijski izvori II, 10, 34, 63-4.

13. U 29-om poglavlju "Spisa o narodima" Konstantin Porfirogenit pi�e da grad Duklju "sada dr�e Dukljani", a u 35-om poglavlju govori da je to "sada pust grad". Cf. Vizantijski izvori II, 10, 63.

14. S. Novakovi�, Srpske oblasti H i XII veka, GSUD 48, 1880, 17-18; F. Racki, Documenta historiae chroaticae periodum antiquum illustrantia Zagreb 1877, I, 415.

15. Vizantijski izvori II, 10-11. Submontana kod popa Dukljanina, cf. K. Jire�ek, Istorija Cp6a. I, 67, Istorija Crne Gore I, 298, koja se kasnije ne spominje mo�da je to ova prvobitna slovenska oblast.

16. Istorija Crne Gore I, 374-380, cf. V. Popovi�, Albanija u kasnoj antici, 231.

17. K. Jire�ek. Istorija Srba I 70: Istorija srpskog naroda I, 169.

18. M. Lascaris, Influences byzantines dans la diplomatique bulgare, serbe et slavoromaine, Byzantinoslavica 3,1931.

19. J. Kova�evi�, Na pragu najstarije knji�evnosti Duklje i Ju�nog Primorja, Spom. SANU CV, 1956, 93-97; Istorija Crne Gore I, 72. Cf. M. Orbini, Kraljevstvo Slovena, Beograd 1968, 18, 297.

20. G. Ostrogorski, Istorija Vizantije, Beograd 1969, 232; J. Ferluga, Vizantiska uprava u Dalmaciji, Beograd 1957, 68-71.

21. M. Sufflay, Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia I, Vindoboniae 1913, p. V. Cf. H. Geizer, Zur Zeitbestimmung der griechischen Notitiae episcopatuum 541-56 stavlja ovu listu u XI vek . Cf. J. Nali�, Crkvene prilike u srpskim zemljama do stvaranja arhiepiskopije 1219. godine, Sava Nemanji� - Sveti Sava, Beograd 1979, 30-31.

22. Letopis popa Dukljanina, ed. F. �i�i�, 323-326.

23. Istorija na Balgarija, Sofija 1981, II, 283.

24. H. Geizer, Georgii Cyprii descriptio orbis Romanae, accedit Leonis imperatoris diatyposis genuina adhuc inedita, Lipsiae 1890, 81. Izvori VIII, Gracki izvori IV, Sofija, 1961, 162. O Arbanonu cf. B. Ferjan�i�, Albanci u vizantijskim izvorima, Iliri i Albanci, 289.

25. Letopis popa Dukljanina, 326.

26. Letopis popa Dukljanina, 326; Istorija Crne Gore I, 318.

27. Istorija Crne Gore I, 320 squ.

28. Letopis popa Dukljanina 325, 354-55; Vizantijski izvori II, 34. Cf. V. Popovi�, Albanija u kasnoj antici 230.

29. Cf. Izvori VIII, Gradski izvori IV, 162.

30. A. M. Seli��ev, Slavjanskoje naselenie v Albania, Sofija 1931, 201 squ.

31. Izvori XI, Gracki izvori VI,45; S. Novakovi�, Ohridska arhiepiskopija u po�etku XI veka, Glas SkA 1908, 57-58; Istorija na Balgaria 3, Sofija 1982, 40.

32. B. Ferjan�i�, Albanci u vizantijskim izvorima, Iliri i Albanci, 288; Vizantijski izvori III, Beograd 1966, 394.

33. T. Smiciklas, Codex diplomaticus II, Zagreb 1904, 102.

34. Ibid.. 110-111.

35. Spisi sv. Save, ed. V. �orovi�, Beograd-Sremski Karlovci 1928, 151-52.

36. S. �irkovi�, Albanci u ogledalu ju�noslovenskih izvora, Iliri i Albanci, 328-29.