Arhimandrit
Makarije (Mavrojanakis)
Jerusalim

Prilike i duhovno stanje u životu jerusalimske crkve u XV. veku

SAŽETAK: Život Jerusalimske Patrijaršije se uvek zasnivao na čuvanju svetih mesta i održavanju liturgijskog života. U XV. veku, u vreme kada je na njenom prostoru boravio srpski monah Nikon, ona je prolazila kroz vrlo težak period. Krajem trinaestog veka Svetu Zemlju osvojili su Mameluci, egipatski sultani, neprijateljski nastrojeni prema hrišćanima: oni će u ovo vreme pokušati da Hram Vaskrsenja pretvore u džamiju. Posle pada Carigrada prestaće i dolazak poklonika, i Crkva živi u krajnjoj oskudici.

U tim uslovima delaju patrijarsi Dorotej, Teofil II, Joakim, Teofan II Grigorije koji su morali i da brane Crkvu od lažnog sjedinjenja sa Rimom na Firentinskom saboru. Jerusalimsku Patrijaršiju je predstavljao Marko Efeski koji nije potpisao uniju a 1443. na pomesnom saboru u Jerusalimu patrijarsi aleksandrijski, antiohijski, jerusalimski i mitropolit Kesarije Kapadokijske su osudili ovaj sabor. Patrijarsi jerusalimski su učestvovali i na Carigradskim saborima 1450. i 1482/84. koji su ga takođe osudili.

Pad Carigrada i Firentinski sabor iskoristili su Mameluci da bi porušili mnoge svetinje a Latini da bi proširili svoju dominaciju u Svetoj Zemlji gdje su do tada imali samo manastir na Sionu i pravo da se poklone u Hramu Vaskrsenja.

U to vreme na Sinaju žive učeni monasi Atanasije, Maksim i Joakim koji su u najteže vreme bavili se bogoslovljem.

Sinaj i Jerusalimska Patrijaršija čuvaju mnoštvo slovenskih rukopisa koji su potvrda naročito srpskog prisustva u Svetoj Zemlji i na najstarijim monaškim središtima. Duh otpora i borbe koji je nadahnjivao Nikona Jerusalimca na nastavljanje podviga i očuvanje pravoslavnih dogmata i istinske vere jeste zapravo Duh Crkve Hristove koja neizmenjeno svedoči neprolaznu i osloboditeljnu silu vere već dve hiljade godina.

Na početku ovog skromnog predavanja koje se odnosi na duhovni život i uopšte na život Jerusalimske Crkve u petnaestom veku, kada je Sveti Grad posetio i monah Nikon, svakako ne prvi srpski poklonik u Svetoj Zemlji, želeo bih da zahvalim Gospodu našem Isusu Hristu i Njegovim ugodnicima i velikim svetiteljima i prosvetiteljima, Svetome Savi, prvom Arhiepiskopu Srpskom, Svetom Vasiliju Ostroškom čudotvorcu, velikom borcu protiv latinskog uticaja, kao i Svetom Petru Cetinjskom. Želeo bih takođe da se zahvalim i nasledniku cetinjskog trona, Visokopreosvećenom Mitropolitu gospodinu Amfilohiju na pozivu za učešće na ovom bogougodnom sabranju. Ukazana mi je čast da posetim Srbiju posle više od pet godina od kada sam diplomirao na Bogoslovskom fakultetu Srpske pravoslavne crkve, da se poklonim svetinjama i sretnem sa svojim poštovanim i dragim profesorima i kolegama, kao i sa mnogonapaćenim srpskim narodom.

Jerusalimska Crkva, majka svih Crkava po Svetom Jovanu Damaskinu, takođe je mučenička Crkva. Na mestu stradanja i svedočenja Gospoda našega Isusa Hrista ona je već trinaest vekova preživela i živi pod vlašću inovernih osvajača. Osvajanje Jerusalima od strane muslimana 638. godine, značilo je kraj zlatnog doba vizantijske vlasti, doba u kojem su na svetim mestima podignuti veličanstveni hramovi, manastiri i čuvene lavre, procvetalo monaštvo sa poznatim asketama kao što su Sveti Hariton, Sveti Ilarion, Sveti Jevtimije Veliki, Sveti Teodosije Opštežiteljni, Sveti Sava Osveštani, Sveti Jovan Damaskin i mnogi drugi. Pored velikih monaških središta i pastirske misije, život Jerusalimske Crkve zasnivao se, kao i danas, na čuvanju svetih mesta i održavanju liturgijskog života. Ova sveta mesta osvećena su ovaploćenjem, stradanjem i vaskrsenjem Gospoda našeg Isusa Hrista i životom Presvete Bogorodice, saučesnice ovaploćenja sa ljudske strane, kao i životom svetih apostola, mučenika i svetih otaca. Uzvišenu misiju čuvanja i služenja na svetim mestima, prihvatilo je Bratstvo čuvara Groba Gospodnjeg pod staranjem Blaženjejšeg Patrijarha Jerusalimskog, bratstva kome i sam pripadam, i odakle po blagoslovu dolazim i učestvujem na ovom skupu. Ovaj odgovorni zadatak nije nikada bio jednostavan, što će se videti u nastavku ovog izlaganja. Nisu nedostajale ni borbe za očuvanje istinske crkvene dogme protiv mnogobrojnih jeretika. Takođe, pisani su, prepisivani i prevođeni svetootački tekstovi, koji danas ukrašavaju biblioteku Jerusalimske Patrijaršije i dragoceni su crkveno-istorijski izvori.

Izložio bih, pre svega, istorijske aspekte petnaestog veka, perioda koji je predmet našega izlaganja i koji, za razliku od prethodnih perioda života Jerusalimske Crkve, u duhovnom stvaralaštvu nije bio toliko plodonosan. Krajem trinaestog veka Svetu Zemlju osvojili su Mameluci, egipatski sultani. Osnivač njihove dinastije bio je Melek Daher Varnuk, poreklom sa Kavkaza. Kao muslimani, Mameluci su bili neprijateljski nastrojeni prema hrišćanima, posebno onima sa Zapada zbog krstaških ratova, ali i prema pravoslavnim hrišćanima, ne poznavajući dogmatske razlike i istorijske činjenice. Na žalost, ovo je i danas slučaj sa ekstremnim muslimanima u Svetoj Zemlji.

Kao što biva, ni u ovim teškim vremenima Bog nije ostavio svoju Crkvu nezaštićenom. Mameluci su bili poreklom sa Kavkaza i bila im je neophodna bezbedna plovidba kroz Helespontski moreuz i Bosfor. Zbog toga su održavali prijateljske odnose sa vizantijskim carevima, koje su smatrali zaštitnicima Jerusalimske Crkve, i njima su se obraćali oko rešavanja svakog problema pravoslavne zajednice u Svetoj Zemlji. Paralelno, Jerusalimsku Crkvu su više puta štitili gruzinski monasi, takođe poreklom sa Kavkaza, zbog uticaja njihovih careva na Mameluke.

Informacije o Svetoj Zemlji veoma često crpimo iz zapisa poklonika. U to vreme Svetu Zemlju su posetili i putopise napisali i Perdikas Protonotarios iz Efesa, Mitropolit Danilo Efeski i monah Zosima iz Rusije. Od 1367. do 1417. godine na tronu Jerusalimske Patrijaršije bio je patrijarh Dorotej, koji se najpre podvizavao na Svetoj Gori a kasnije u čuvenoj lavri Svetog Save Osveštanog. Josif Vrijenije bio je prijatelj patrijarha Doroteja, a među Josifovim sačuvanim spisima nalazi se i pismo upućeno patrijarhu Doroteju. Pomenuti patrijarh bio je pokretač obnove duhovnog života u Jerusalimu. Većina rukopisa vezanih za ovog patrijarha sačuvanih u biblioteci Jerusalimske Patrijaršije, ili su svojeručno napisani od njega, ili od njegovih obrazovanih duhovnih čeda. Ovo potvrđuju i mnoge zabeleške, obično na prvoj strani kodeksa. Primera radi na kodeksu broj 237 piše: "Ovu knjigu napisao je monah Kalist prilogom jeromonaha Tome, u vreme Patrijarha Doroteja u keliji moga vladike i patrijarha". Po naređenju Vaseljenskog Patrijarha Antonija, Patrijarh Dorotej je otputovao u Aleksandriju da bi načalstvovao izboru novog patrijarha. Tada je za patrijarha aleksandrijskog izabran Nikolaj. Potom, patrijarh Dorotej podneo je ostavku i imenovao za novoga patrijarha svoje duhovno čedo, Teofila II. (1417-1424.), koji se pokazao jednim od najdelatnijih patrijaraha jerusalimskih. Na osnovu podataka iz putopisa ruskog monaha i poklonika Zosime, saznaje se da su u Jerusalimu tada živeli obrazovani klirici kao što su Joakim, dobar poznavalac grčkog i arapskog jezika, veoma drag patrijarhu Teofilu, koji je nasledio patrijarha Teofana 1431. godine. Za vreme patrijarha Joakima usled zemljotresa srušila se kupola Hrama Vaskrsenja, što je Mamelucima dalo povod da pokušaju da zauzmu hram i pretvore ga u džamiju. Patrijarh Joakim je tada bio primoran da Mamelucima preda sve crkvene dragocenosti i da, pored toga, plati još 6500 mletačkih zlatnih dukata, da bi na taj način spasao Hram.

U to vreme održao se Firentinski sabor, događaj koji se odnosio na čitavu Crkvu. Srećom, Jerusalimsku Crkvu na ovom saboru predstavljao je Sveti Marko Evgenik. Kao što je poznato, on nije potpisao oros ovoga sabora. Po inicijativi patrijarha Jerusalimskog Joakima održan je pomesni sabor u Jerusalimu 1443. godine, na kome su učestvovali patrijarh aleksandrijski Filotej, antiohijski Dorotej i mitropolit Kesarije Kapadokijske Arsenije. Veoma zanimljiv je oros ovog jerusalimskog sabora.

Istaći ćemo određene odlomke ovog orosa:

"Pošto je ovamo stigao i visokopreosvećeni mitropolit sveštene mitropolije Kesarije Kapadokijske, prvotroni i egzarh celog istoka, da bi se poklonio prečasnom i svetom Grobu Gospodnjem i ostalim svetim mestima u Jerusalimu… i da bi nama saopštio sve sablazni proistekle iz firentinskog sabora, na kome su papa Evgenije i Latini neprihvatljivo proslavljeni, i to za umetanje u Simvol Vere da Duh Sveti proishodi i od Sina, za dopuštenje upotrebe beskvasnog hleba na žrtveniku, i pominjanje pape, kao i drugih neispravnih promena, kanonski nedopustivih. Pored ostalog, Mitropolit Kizički Mitrofan nekanonski je oteo carigradski tron… Mitrofan kao patrijarh vršio je nekanonske hirotonije po eparhijama Istoka, rukopoloživši četiri mitropolitčića i episkopčića i zbog toga pobožni i vrli podržavalac pravoslavlja, gorespomenuti Mitropolit Kesarijski, ne mogavši da podnese da gleda izmene u Crkvi Hristovoj, nesaglasne sa istinskom verom, tražio je podršku trojice pravoslavnih arhijereja, Filoteja Aleksandrijskog, Doroteja Antiohijskog i Joakima Jerusalimskog… Toga radi njemu (tj. Mitropolitu Arseniju) je pismeno predato naše mišljenje, svojeručno potpisano (tj. od strane trojice patrijarha)… meseca aprila, 6951. godine (tj. 1443. g.) Indiktion VI."

Naslednik Patrijarha Joakima bio je Teofan II. koji je 1450. godine otputovao za Carigrad da bi, zajedno sa patrijarsima aleksandrijskim i antiohijskim, učestvovao na tamo održanom pomesnom saboru u crkvi Svete Sofije, sazvanom kao odgovor na Firentinski sabor. Posle pada Carigrada 1453. godine, Mameluci su iskoristili nepovoljan položaj pravoslavnih Grka i razorili mnoge crkve i manastire u Jerusalimu. Latini su, takođe, koristili ovu nepriliku da prošire svoju dominaciju nad svetim mestima, jer su do tada imali samo manastir na Sionu i pravo da se poklone u Hramu Vaskrsenja. Tako je papa Pije II. predao titularnu krunu Jerusalima Filipu, princu Burgundije, da bi privukao njegovo interesovanje u nastojanju da latinizuje Sveti Grad.

Druga posledica pada Carigrada za Svetu Zemlju bio je, kako nam spominje patrijarh Dositej u svojoj Istoriji, prestanak dobijanja priloga usled nedolaska poklonika, tako da su patrijarsi živeli u bedi. Na hramovima Groba Gospodnjeg i u Vitlejemu nisu vršene nikakve popravke i pretila je opasnost da se sruše. Nije bilo čak ni svetih sasuda, ni svešteničkih odeždi, pa su klirici služili u odeždama od najprostijih materijala i sa gvozdenim trikirijama, a sami patrijarsi su, da bi preživeli, radili svojim rukama, kao što i Apostol piše. Bez obzira na težak položaj u kome se našla Jerusalimska Crkva, na gonjenja od strane Mameluka, koji su nalazili sumnjivim bio kakav kontakt sa Carigradom, na pritisak Latina oko svetih mesta, primljen je poslanik carigradskog patrijarha Maksima, već ranije spomenuti mitropolit efeski Danilo, sa zadatkom da zatraži učešće patrijarha Istoka na pomesnom saboru u Carigradu (1482-1484.), na kome je ponovo osuđen Firentinski sabor. Za predstavnika patrijarha jerusalimskog Grigorija, određen je mitropolit halkidonski Josif. Tom prilikom, mitropolit efeski Danilo, pored svoje misije, napisao je i putopis koji sadrži dragocene podatke o tadašnjem stanju u Svetoj Zemlji.

Pod jurisdikcijom Jerusalimske patrijaršije od njenog osnivanja sredinom IV. veka, nalazi se i Sinajska arhiepiskopija. Porast broja monaha, neminovno rađanje pitanja vezanih za red i poredak u crkvenom životu, kao i udaljenost od Jerusalima bili su razlozi za osnivanje posebne episkopije, koja se zajedno sa susednim episkopijama nalazila pod jurisdikcijom mitropolita grada Petre. Kasnije je skup ovih episkopija dobio ime Treća Palestina. Kroz istoriju, ova episkopija bila je više puta ukidana i obnavljana. Na žalost, predstavljala je i razlog nesuglasica između aleksandrijskih i jerusalimskih patrijarha oko pitanja nadležnosti. Patrijarh jerusalimski Nektarije (1661-1668.), želeći da ukaže čast svome bivšem manastiru, uzdigao je Sinajsku episkopiju na stepen arhiepiskopije. Patrijarh Nektarije nije bio jedini sinajski monah koji je postao patrijarh. Pored njega, ustoličen je i arhiepiskop sinajski Marko III. 1503. godine. Ovo ukazuje na dobre odnose Sinajske Gore sa Jerusalimskom patrijaršijom, gde sinajski arhiepiskop kanonski i pripada, i od koje dobija rukopoloženje nakon svog izbora od strane sinajskog bratstva. Kroz vekove postojala je, zbog političkih razloga i geografske udaljenosti manastira od Jerusalima, težnja pojedinih arhiepiskopa za autokefalnošću. Međutim mnogi arhiepiskopi, kao što je slučaj sa Evgenijem (1565-1585.) potpisivali su se kao "arhiepiskop i iguman Sinajske Gore, Jerusalimske jurisdikcije".

Srpska pravoslavna Crkva održavala je dobre veze sa Jerusalimskom Patrijaršijom još od vremena Svetoga Save, koji je, kao što je poznato, posetio Svetu Zemqu, a posle njega se veliki broj srpskih monaha podvizavao i podvizava se sve do danas po raznim manastirima ove patrijaršije. Posebni odnosi su održavani sa Sinajem, a veza su bili niz Sinaita kao što je Sveti Grigorije (iz XIV. veka, čije se mošti čuvaju u manastiru Gornjak) i mnogi drugi koji su boravili po srpskim manastirima. U prebogatoj biblioteci Sinajskog manastira nalazi se trideset i četiri slovenska rukopisa od kojih je dobar deo srpske redakcije. Takođe, u biblioteci jerusalimske patrijaršije nalazi se zbirka slovenskih rukopisa, koji su uglavnom bili korišćeni u manastiru Svetih Arhangela (ili manastiru Svetoga Save Osveštanog), što znamo na osnovu zapisa na koricama kodeksa.

Patrijarh jerusalimski Nektarije Kritski, bivši sinaitski monah, u svojoj knjizi Kratka svetovna i crkvena istorija nabraja među obrazovnim sinaitskim monasima XV. veka i mudrog jeromonaha Atanasija, koji je zbog svojih vrlina izabran kasnije za patrijarha aleksandrijskog. Njemu je napisao mudri Pahimeris komentare dela Dionisija Areopagita, kako i sam navodi u uvodnoj reči svoje knjige. Takođe u vreme Svetog Genadija Sholarija, prvog patrijarha Carigrada poslije njegovog pada pod Turke, na Sinaju su živela dvojica jeromonaha, Maksim i Joakim, čuveni po svojoj mudrosti i vrlinama. Prvi od njih bio je član bratstva Groba Gospodnjeg. Sačuvana su njihova pisma upućena patrijarhu Genadiju i njegovi odgovori na različita, vrlo zanimljiva eklisiološka, liturgijska i administrativna pitanja.

Izloživši prilike i ukazavši na probleme u duhovnom životu, kao i oko očuvanja svetih mesta širom Svete Zemlje u vremenskom periodu kada i monah Nikon pristiže i boravi na ovim prostorima, uviđamo da duh otpora i borbe koji i samoga Nikona nadahnjuje na nastavljanje podviga i očuvanju pravoslavnih dogmata i istinske vere, zapravo i jeste Duh Crkve Hristove koja neizmenjeno svedoči neprolaznu i osloboditeljnu istinu Vere već dve hiljade godina, i sada, i dok je sveta i veka.

// Projekat Rastko / Bogoslovlje //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa Projekta | Kontakt | Pomoć ]