Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Radoje Pajovi�

Crnogorska �tampa o slovenskom stanovni�tvu u Albaniji 1918-1938.

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Moje saop�tenje je u izvjesnom smislu nastavak teme dr Branislava Kova�evi�a. Iako je ovdje rije� o �tampi kao istorijskom izvoru, a ovom uva�enom skupu ne treba obja�njavati o karakteru takvog izvora, ipak u pogledu karaktera crnogorske �tampe kao izvora informacija u periodu 1918-1941. postoji zna�ajna razlika u odnosu na period 1871-1918, pogotovo za period 1878-1916, kada je Crna Gora bila samostalna dr�ava. U ranijem periodu informacije u �tampi imale su naj�e��e zvani�an karakter, dok u periodu 1918-1941. to nije slu�aj. U ovom periodu u Crnoj Gori je izlazilo nekoliko listova gra�anskih partija, zapravo njihovih ogranaka za Crnu Goru, tako da oni nijesu predstavljali ni stavove ovih partija u cjelini.

Da pomenem neke od tih listova, zapravo one najva�nije. To su: Crna Gora, organ Narodne radikalne stranke za Crnu Goru i Boku (1920-1928) Narodna rije�, organ Demokratske stranke za CG (za isti period), Slobodna misao, nezvani�an organ zemljoradni�ke stranke za CG (1922-1941) i Zeta, nezvani�an organ crnogorskih federalista (1930-1941). Izlazili su i drugi povremeno, ali kao �to se vidi nijedan od ovih najva�nijih nije izlazio u kontinuitetu 1918-1941. Osim toga izlazili su jednom, a rje�e dva puta sedmi�no, ponekad svega na 4 strane.

Otuda, za razliku od ranijeg perioda koji obra�uje dr Kova�evi�, doga�aji u Albaniji se ne prate tako pomno, ve� povremeno, pa zato i nezadovoljstvo kod stanovni�tva slovenskog porijekla u sjevernoj Albaniji ne samo prema tretmanu koje je imalo u crnogorskoj nego i u drugoj jugoslovenskoj �tampi, a jo� vi�e prema tretmanu koji je imalo kod jugoslovenske vlade.

Pa�nja crnogorske gra�anske �tampe u ovom periodu bila je usmjerena prema stanovni�tvu slovenskog porijekla uglavnom u sjevernoj Albaniji i to u prvom redu u skadarskoj oblasti.

Prvo ozbiljnije interesovanje prema toj oblasti crnogorska �tampa je pokazala neposredno poslije potpisivanja Rapalskog ugovora, odnosno razgrani�enja sa Kraljevinom Italijom, koje je trajalo sve do 1925. godine, kada je Sveti Naum kona�no pripao na�oj dr�avi.

Jo� krajem 1920. godine, jedna delegacija sastavljena "od najuglednijih predstavnika" Crne Gore po�la je u Beograd u namjeri da nadle�ne dr�avne faktore podstakne da povedu me�unarodne pregovore oko pripajanja Skadra. Tome je dat zna�ajan publicitet i u �tampi, tako da se u Crnoj Gori ustalasano javno mnjenje i probudilo stare nostalgi�ne �elje prema ovom gradu, jedno vrijeme sjedi�tu srednjovjekovne zetske dr�ave, kojega su u I balkanskom ratu Crnogorci oslobodili od turske vlasti, uz velike �rtve.

Prema pisanju radikalne Crne Gore i u Skadru je me�u brojnim stanovni�tvom ne samo slovenskog porijekla nego i me�u albanskim muslimanima postojalo raspolo�enje za ujedinjenje sa Jugoslavijom. Izvje�ta� Crne Gore iz Skadra od 4. aprila 1921. godine, koji se potpisuje kao Skadarski Muslimanin, obja�njenje za takvo raspolo�enje nalazi u �injenici da su "Skadarski Sloveni, muslimani i pravoslavni dobra tre�ina mileta - pa ogromna ve�ina arbana�kih muslimana, sami za sebe 40 od sto �itelja - plja�kani, progonjeni, ap�eni" (CG, br. 29,19. april 1921).

Pola godine kasnije, jedan anonimni dopisnik iz Skadra, pi�e:

"Skadar i okolica, kako je sto puta dokazano, ekonomski, po narodnosti, po obi�ajima i po volji stanovni�tva, �isto je slovenski kraj, u kome, i poslije nekoliko stolje�a, otkad je odvojen od matere zemlje, jedna tre�ina stanovni�tva jo� srpski govori ..." (CG br, 65, 2. IX 1921, 1).

Poslije izvjesnog vremena �tampa je o tome prestala da pi�e, jer to pitanje, kako izgleda, nije ni izlazilo pred evropsku diplomatiju. To je sve u�inilo da je napetost oko Skadra po�ela da se smiruje.

U crnogorskoj �tampi toga vremena pravoslavno stanovni�tvo u sjevernoj Albaniji naj�e��e se naziva srpskim. Jedino kada se govori o stanovni�tvu Vrake ukazuje se na njegovo crnogorsko porijeklo, odnosno srodnost sa crnogorskim. Tako jedan od prvaka crnogorske federalisti�ke stranke (Savo Vuleti�), uzeti od 8. aprila 1934. godine pi�e:

"... Srbi u Skadarskom kraju, pratip su slobodnih Ze�ana sa druge strane Skadarskog jezera. Jedni su im obi�aji, jedna no�nja - mu�ka i �enska, jedno nare�je i akcenat u jeziku. Imaju me�u sobom tijesne ro�a�ke i prijateljske veze, daju jedni drugima (djevojke) za �ene, kumuju me�u sobom i bratime se. I oni onamo kod Skadra shva�aju da bi se pored ostalog prije prevjerili, ako ne bi mogli praznovati pravoslavne praznike kao i slobodni Ze�ani s ove strane Skadarskog jezera tj. da bi se u tom slu�aju 'polatinili'."

U ve� pominjanom broju Crne Gore od 19. aprila 1921, pi�e da je "juna�ka Vraka kod Skadra, samim Crnogorcima naseljena".

Iz navedene �tampe ne mo�e se precizno utvrditi broj stanovnika slovenskog porijekla u skadarskoj oblasti.

Ve� sam istakao da se 1921. godine pominje da Skadarski Sloveni, muslimani i pravoslavni, �ine "dobru tre�inu" ukupnog stanovni�tva (mileta) u tom kraju (CG br. 29, 19. IV 1921, 1). Iste godine pominje se "25.000 �ivota koji ho�e s vama" tj. koji bi �eljeli da se ujedine s Jugoslavijom. Vjerovatno da u ovu cifru ulaze i onih 40% albanskih muslimana, za koje se isti�e da bi tako�e �eljeli ujedinjenje s Jugoslavijom

Ne�to vi�e vijesti ima o polo�aju stanovni�tva slovenskog porijekla. Taj polo�aj se mijenjao zavisno od politi�kih i drugih prilika.

Prvi progoni otpo�eli su ve� prvih godina nakon stvaranja Jugoslavije. Oni su bili motivisani progonima Albanaca na Kosovu od strane jugoslovenskih vlasti. Radi se o represalijama nad onim Albancima - odmetnicima na Kosovu od nove vlasti.

U vrijeme tzv. Skadarske krize krajem 1920. i po�etkom 1921. godine progoni nad pravoslavnim stanovni�tvom u Albaniji za izvjesno vrijeme jenjavaju, �to se zapa�a iz kratkih vijesti kao �to su: "po�eli su malo tanje da govore", "ne zalije�u se vi�e na nas", "ne prijete kao ranije da �e nas pod no� staviti. ako koji Arnautin pogine na Kosovu, ili ako namigivasmo preko vrha" (CG br. 29, 19. IV 1921, 1) itd.

U drugoj polovini 1921. godine zabilje�eno je nekoliko incidentnih situacija kada su Vra�ani odbili da po nalogu albanske �andarmerije prime i izdr�avaju neke emigrante iz okoline Nik�i�a. �andarmerija je tim povodom uhapsila "vra�ke glavare" i odvela ih u zatvor, ve�inu u Skadar, a jednog i u Tiranu.

Najve�i progoni, me�utim, zabilje�eni su sredinom 30-ih godina [XX vijeka, prim. P. R.], kada su oblasne vlasti otjerale srpske u�itelje i sve�tenike, a umjesto njih doveli Albance koji su u �kolama djeci predavali na albanskom jeziku, na kojemu je i u crkvama po�elo da se vr�i bogoslu�enje. Istovremeno masovnije su po�ela i da se mijenjaju tj. albaniziraju prezimena, uvodi albanska narodnost i sl. U isto vrijeme pada i uvo�enje gregorijanskog kalendara i uskla�ivanje po njemu crkvenih praznika. Oni koji su poku�avali da se tome suprotstave strogo su ka�njavani. To je dovelo do toga da je sredinom 1934. godine 157 porodica iz Vrake sa oko 900 osoba prebjeglo u Podgoricu i nije se nikad vi�e vratilo na stara ognji�ta. O tome se slu�aju govorilo u nekoliko saop�tenja, tako da nema potrebe da to ponavljam.

U crnogorskoj �tampi me�uratnog perioda ima dosta kriti�kih osvrta na pona�anje albanskih vlasti i katoli�kog klera. Me�utim, ima i dosta tekstova gdje se o albanskom narodu sa simpatijama pi�e sve do sredine 30-ih godina. Posebno se sa simpatijama pisalo o Miriditima u vezi s njihovim stradanjima od albanskih vlasti nakon pobune po�etkom 20-ih godina [XX vijeka, prim. P. R.].

Jedan od takvih tekstova gdje se o Albancima sa velikim simpatijama pi�e izi�ao je iz pera dr Lazara Tomanovi�a, biv�eg predsjednika crnogorske vlade. U podu�em tekstu "O Albaniji", koji je objavljen 1925. godine, Tomanovi� pi�e: "To je narod sposoban da s vremenom postane ravan jevropskim narodima, �to su pokazali oni koji su se preselili u Italiju. U njima je dosta na�e i gr�ke krvi, i mi smo du�ni sau�e��em s njima postupati."

Vo�stvo crnogorskih komunista je posebno sa puno razumijevanja pisalo o albanskom narodu. Da bi se to potpunije prikazalo trebalo bi znatno vi�e prostora. Ja bih zadr�ao va�u pa�nju samo na dva reagovanja - dva proglasa - crnogorskih komunisti�kih prvaka vezana za tzv. skadarsku krizu 1920/1921. godine. Jedan od njih, dr Vuka�in Markovi�, optu�uje bur�oaske vo�e koji prijete ponovo da izazovu svjetsko klanje "kroz sva�u i klanje siroma�nog arbana�kog i crnogorskog naroda". Umjesto klanja, dr Markovi� poru�uje: "Drugovi i bra�o, pru�ite jedan drugome bratske radni�ke ruke, zbratimljenja." Drugi, biv�i predsjednik legalne komunisti�ke organizacije u Crnoj Gori, Jovan Toma�evi� kritikuje dr�avne organe koji nastoje da opet vode Crnogorce na klanicu, na Skadar, pa upozorava: "Drugovi, nema tamo va�ih neprijatelja, kuda ho�e da vas vode, nego jedan narod nesre�an i stradala�ki kao i vi sami..."