Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Pavle Ivi�

O uzrocima etni�kih promena na Kosovu

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Cilj je ovog kratkog izlaganja da se neke od �injenica koje smo danas �uli dovedu u vezu, stave u �iri okvir i objasne.

Autori koje smo danas imali priliku da �ujemo uverljivo su pokazali da je u srednjem veku u Albaniji bilo mnogo slovenskog stanovni�tva. S druge strane, tog stanovni�tva sada tamo ima malo, ali zato ima mnogo Albanaca u Jugoslaviji. Prirodno se postavlja pitanje da li ih je bilo mnogo i u srednjem veku. Nauka je u mogu�nosti da na to pitanje pru�i jasan odgovor.

Istorijski izvori ne potvr�uju tada�nje prisustvo Albanaca u ve�em broju na zemlji�tu dana�nje Kosovske pokrajine, a toponimija �ak izri�ito dokazuje da ih je moglo biti samo malo. Dobro je poznato da toponimi u na�elu �uvaju tragove ranije etni�ke situacije. Tako, na primer, gradovi Berat, Kor�a i Podgradec u Albaniji �uvaju svoja stara slovenska imena (prvobitni oblici tih imena bili su Belgrad, Gorica i Podgradec). Ta su imena nasle�ena iz epohe kad je tamo �ivelo slovensko stanovni�tvo. To zna�i da bi i u toponimiji Kosova morao postojati stari albanski sloj, ako je tamo u srednjem veku bilo Albanaca u ve�em broju. Me�utim, takva pojava potpuno izostaje. Srednjovekovna ba�tina oli�ena je, kad je re� o imenima gradova, isklju�ivo u slovenskim toponimima: Pri�tina, Prizren, Vu�itrn, Pe�, �akovica, Mitrovica, Novo Brdo itd. Imena Lipljan, a po svoj prilici i Klina, anti�kog su porekla, dakle opet ne albanskog. Najzad, Ka�anik i Ferizaj (albansko ime Uro�evca) poti�u iz turskog vremena. Sve pokazuje da su Albanci u najve�em delu pokrajine novo stanovni�tvo, naseljeno uglavnom u doba turske vladavine.

Kako objasniti ostvarenu promenu? Ima li ona unutra�nju logiku, ili se - kao �to bi to htela albanska propaganda - radi o proizvoljnoj pretpostavci?

Istorijski izvori svedo�e da su Albanci u po�etku bili izrazito sto�arski �ivalj, i to onaj transhumantni, polunomadski, navikao da provodi leta u visinskim predelima, a zime u nizinama. Takvo pokretno stanovni�tvo, neukopano u zemlju, lako razvija ratni�ke navike i sposobnosti. Na to ga primoravaju i �ivotne okolnosti. U kr�evitim visokim planinama su�na godina nosi strahovitu glad i ratni�ko "privre�ivanje" �esto je jedini na�in da se pre�ivi. Kad je re� o primeni sile takvi gor�taci su nadmo�ni nad susednim ravni�arima. U jednom od jytro�njih predavanja �uli smo o onim Albancima koji su u srednjem veku susedne Slovene zemljoradnike dr�ali u podre�enosti i eksploatisali ih. Ti su im Sloveni bili, ka�e istorijski izvor, "quasi servi", kao feudalni podlo�nici.

Impresivnu paralelu za razvijanje ratni�kog duha i ratni�kih sposobnosti imamo u neposrednom susedstvu Albanaca. Naime, te iste odlike nalazimo kod Crnogoraca, koji su po tradiciji isto tako sto�arska populacija iz kr�evitih planinskih krajeva. Isti uslovi ra�aju iste posledice.

Druga karakteristika sto�ara ratnika iz planinskih predela jeste sna�na etni�ka ekspanzija; iseljavanje vezano za osvajanje novih oblasti. I tu se mogu navesti mnoge paralele. Ograni�i�u se na dve, opet sa balkanskih meridijana.

Potomci onih Romana koji su se prilikom slovenske najezde u VI i VII veku povukli u planine i prihvatili pokretno planinsko sto�arenje kao na�in �ivota, poznati su u kasnijim vremenima kao Vlasi, odnosno Rumuni. Oni su u srednjem veku u dana�njoj Rumuniji podvlastili, a kasnije i jezi�ki asimilovali Slovene po ravnicama. Tu je razvoj opet i�ao linijom sto�ari �> ratnici �> gospodari. Drugi delovi tog �ivlja ra�irili su se po planinama srednjovekovne Srbije, uklju�uju�i Zetu i Zahumlje, i po ju�nim krajevima Hrvatske, �ak do Istre. Drugi krak je prodro na jug do Makedonije, Tesalije i Epira, a tre�i je krenuo du� Karpata kroz delove zapadne Ukrajine, Slova�ke i ju�ne Poljske, sve do severne Moravske.

Sli�an je primer na�ih Hercegovaca. Iz istorijske isto�ne Hercegovine - oblasti od Pje�ivaca i izvora Mora�e do srednjeg i donjeg toka Neretve - raselilo se stanovni�tvo ijekavskog govora sa novo�tokavskom akcentuacijom po zapadnoj Srbiji, �umadiji, isto�noj i zapadnoj Bosni, Slavoniji, Baranji, Baniji, Kordunu, Lici, kontinentalnoj severnoj Dalmaciji itd. Na� dana�nji knji�evni jezik po�iva na tom dijalektu upravo zato �to se on toliko ra�irio. Ne zaboravimo da je Vuk Karad�i� bio potomak naseljenika iz durmitorskog kraja koji su se spustili u zapadnu Srbiju u prvoj polovini XVIII veka.

Stavljena u ovaj okvir, jasna nam je ekspanzija albanskog �ivlja u srednjem veku na jug do Peloponeza, a u tursko doba na severoistok do gornje Toplice. Iz jednog srazmerno malog planinskog gnezda ra�irio se �ivalj istog jezika po prostranim teritorijama. U slu�aju �irenja Albanaca po ju�noslovenskim zemljama delovao je jo� jedan �inilac: gotovo uvek oni su dolazili kao muslimani u krajeve nastanjene hri��anima. Na svojoj strani imali su tursku vlast, koja je u njima gledala dragocene saveznike protiv nepouzdane hri��anske raje. Tako je njihovo �irenje bilo potpomognuto raznovrsnim metodima pritiska, uklju�uju�i i �estu upotrebu sile.