Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Nikola B. Radulovi�

Ljudska prava i nacionalne manjine u me�unarodnom javnom pravu i za�tita jugoslovenskih manjina u Albaniji

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Evolucija pojmova

U Deklaraciji prava naroda Rusije, koja je objavljena 15 (2) novembra 1917. godine, na osnovu junskih i oktobarskih odluka Kongresa deputata o neotu�ivom pravu naroda Rusije na samoopredeljenje, - sadr�ana su slede�a osnovna na�ela: suverenost naroda Rusije, pravo naroda Rusije na samoopredeljenje sve do otcepljenja i stvaranja samostalne dr�ave, ukidanje svih religioznih privilegija i ograni�enja, i �to je od prevashodne va�nosti za na�u temu slobodan razvitak nacionalnih manjina i etni�kih grupa, koje naseljavaju teritoriju Rusije.^[1]

Od istorijskog zna�aja je proglas: Svim radnim muslimanima Rusije i Istoka, od 3. decembra 1917. godine, done�en kao posledica progla�enja raskinutim i uni�tenim ugovora carske vlasti; Savjet narodnih komesara je protiv zauzimanja tu�ih zemalja ka�e se u ovom proglasu, dalje, da Carigrad treba da ostane u rukama muslimana; dalje da je ugovor o podjeli Persije uni�ten, i da �e �im se prekinu vojne operacije, vojska biti povu�ena, a Persijancima �e biti obezbije�eno pravo slobodnog opredjeljenja svoje sudbine. Raskinut je ugovor o podjeli Turske i oduzimanju Jermenije; �im se prekinu vojne operacije Jermenima �e biti obezbije�eno pravo slobodnog opredeljenja svoje politi�ke sudbine; garantuje se sloboda vjerovanja i obi�aja, nacionalnih i kulturnih interesa, i ukupnog nacionalnog �ivota. "Vi sami treba da budete gospodari u svojoj zemlji, vi sami treba da izgra�ujete svoj �ivot na svoj na�in, vi imate pravo na to, jer je va�a sudbina u va�im rukama."^[2]

Ovo su dva i prva u politi�koj istoriji i istoriji prava, precizno formulisana dokumenta, od kojih po�inje regulisanje prava nacionalnih manjina, koje �e vremenom evoluirati u ljudska prava.

Na drugom kraju svijeta i skoro istovremeno razmi�ljalo se na sli�an na�in o nacionalnim manjinama, o �emu svjedo�i govor ameri�kog predsjednika Vudro Vilsona od 27. maja 1916. godine, koji ovim govorom proklamuje pravo naroda na samoopredjeljenje. Zapravo objavio je da svaki narod ima pravo da izabere suvereno pod kojim �e �ivjeti. Naj�e��e spominjani akt kad je rije� o pravu na samoopredjeljenje, pravna posledica kog je i pravo nacionalnih manjina, i kad je u pitanju ure�enje svijeta nakon prvog svjetskog rata, jeste "�etrnaest ta�aka" pomenutog predsjednika od 18. januara 1918. godine. Sadr�i slede�a na�ela: apsolutna sloboda plovidbe morima, uklanjanje ekonomskih prepreka i uspostavljanje jedinstva u uslovima trgovine me�u svim nacijama, apsolutno nepristrasno re�enje svih kolonijalnih sporova, zasnovana na strogim primjenama na�ela da prilikom re�avanja ovih pitanja koji se ti�u suvereniteta, interesa zainteresovanog stanovni�tva, moraju biti od iste va�nosti kao i opravdani zahtjevi one vlade �ija prava treba da se utvrde; autonomni razvitak naroda Austro-Ugarske, oslobo�enje i vra�anje okupiranih teritorija, Rumunije, Srbije i Crne Gore, obezbe�enje slobodnog izlaza na more Srbiji, prijateljsko regulisanje odnosa izme�u balkanskih naroda na osnovu istorijskih i narodnih granica: priznanje suvereniteta samo Turskom dijelu Otomanske imperije i pravo na autonomni razvitak ostalim nacionalnostima koje su bile pod turskom upravom; stvaranje nezavisne dr�ave Poljske i na kraju stvaranje op�teg udru�enja nacija u cilju zajedni�kog garantovanja politi�ke nezavisnosti i teritorijalnog integriteta velikih i malih dr�ava.

11. februara 1918. godine Vilson u Kongresu govori sasvim odre�eno o pravu na samoopredjeljenje. Re�eno je da pravo na samoopredjeljenje nije samo fraza. To je imperativni princip akcije, narodi se ne mogu predavati iz jednog suvereniteta u drugi putem me�unarodnih konferencija ili izme�u rivala i antagonista, ve� se o tome mora odlu�ivati putem slobodnog pristanka direktno zainteresovanih naroda.

Nekoliko dana nakon toga je ameri�ka delegacija stigla u Pariz na mirovne pregovore, kojima je trebalo da se zavr�i Prvi svjetski rat, i ova �e delegacija sistematski insistirati na doslednom primjenjivanju ovog prava do zaklju�enja poslednjeg mirovnog ugovora.

General Smuts o Dru�tvu naroda izrekao je 14. decembra 1918. godine misao, koja �e na kraju nadvladati, uprkos Vilsonovim i sovjetskim deklaracijama, osnovni sadr�aj koje je bila teza, da osnovni princip koji treba da rukovodi ovo dru�tvo u teritorijalnoj politici, treba da se uspostavi mandatni sistem, kao op�ti naslednik ili sukcesor razbijenih imperija Njema�ke, Austro-Ugarske i Turske.^[3] Kona�no je pledirao i pored toga za protivpravnu aneksiju i za prava nacija na samoopredjeljenje. Na�alost ovim mislima Vilson je bio duboko impresioniran, i pod ovim neposrednim uticajem kona�no je korigovao svojih 14 ta�aka, i ograni�io univerzalnu primjenu prava na samoopredjeljenje, lociraju�i ga na teritorije oduzete pomenutim trima dr�avama gubitnicima rata.

Na taj na�in, i u Paktu o stvaranju Lige naroda, uspjelo je kolonijalnim silama da sprije�e uno�enje u ovaj Pakt klauzule o pravu na samoopredjeljenje; sile pobjednice su bile glavne kolonijalne sile, i u odnosu na njih bilo je odba�eno pravo na samoopredjeljenje. Primjena ovog prava bila prihva�ena samo u odnosu na narode koji su �ivjeli pod administracijom Austro-Ugarske, Turske i Njema�ke.

Versajski sistem i prava naroda - manjine

Direktna me�unarodno-pravna posledica, ugovora poznatih pod imenom Versajski mirovni ugovori, ugovora zakona kako ih naziva nauka Me�unarodnog prava, jeste inaugurisanje prava manjina i to kao posledice neprimjene prava na samoopredjeljenje u totalu. Zbog toga je stvoren, dakle, i institut za�tite prava manjina. Posledica ovog na�ina u odbijanju prava na samoopredjeljenje, jeste �injenica a u 14 manjinskih dr�ava imamo 23.127.000 stanovnika manjinskih nacionalnosti i etni�kih grupa.^[4] �to zna�i, da nacionalne dr�ave stvorene i razgrani�ene Versajskim mirovnim ugovorima, nijesu dosledno formirane na etni�kom principu, i zbog toga u ovim mirovnim ugovorima formulisane su odredbe o za�titi nacionalnih manjina i o njihovim pravima.

Nauka me�unarodnog javnog prava, reaguju�i odmah, i s obzirom na �injenicu da su manjinska prava segment me�unarodnog javnog prava, interpretiraju�i potrebe o za�titi manjina izu�ava preko ovih odredaba prvenstveno pravni polo�aj �ovjeka u me�unarodnoj zajednici. Ovaj objekt prou�avanja i za�tite me�unarodnog javnog prava, nauka me�unarodnog prava defini�e kao "Grupe pojedinaca, dr�avljana date dr�ave koja se od brojno preovla�uju�e grupe dr�avljana razlikuje po izvjesnim obele�jima, kao �to su na primjer nacionalna, rasna, vjerska jezi�ka itd."^[5]

Pravna kvalifikacija pripadnosti grupi - manjini mogu�a je na osnovu subjektivnih elemenata, na osnovu izjave lica o pripadnosti odre�enoj manjini; ili na osnovu objektivnih elemenata, tj. postojanja odre�enih �injenica koje objektivno uslovljavaju pripadnost odre�enog lica manjinskoj grupi, kao �to je pripadnost odre�enoj vjerskoj organizaciji (Jevreji). Novija praksa uzima subjektivne elemente kao osnovu u ocjeni pripadnosti odre�enoj manjinskoj grupi, dopunjavaju�i ih u objektivnim elementima. Primjera radi i obja�njenja radi navodimo religiozne grupe. Provjeravanje se vr�i uvidom u crkvene grupe. Kod rasnih manjina opet subjektivni element je odlu�uju�i. Preciziranja radi, kaza�emo odre�ene pripadnosti manjinskoj grupi ne mora u svakom slu�aju proizilaziti nasle�em odnosno odre�enjem po precima, ve� se mo�e odrediti i vaspitanjem ili subjektivnim osje�anjem (pripadnici odre�enih porodica u Ulcinju, po sopstvenom priznanju vremenom albanizovani, su hercegova�kog porijekla. Ova �injenica upu�uje na zaklju�ak, da je prethodna konstatacija nauka sasvim ta�na).

Nekoliko reminiscencija na odre�ene istorijske �injenice, pomo�i �e svakako u definisanju pojma manjina. Pojedini teoreti�ari tvrde, da se ova ustanova neposredno vezuje i da nastaje na osnovama Vestfalskog mira od 1648. godine, koji je proklamovao na�elo cuius regio ilius religio.^[6] Devetnaesti vijek je, i naravno preko me�unarodnih ugovora kvalifikovao ustanovu manjina, kao posljedicu nacionalnih pokreta i te�nji podjarmljenih naroda za stvaranjem nacionalnih dr�ava. Nasuprot tome "jedna nacija, jedna dr�ava", bila je neostvarljiva, pa je problem manjina nastao kao rezultat nepomirljivih re�enja, oko stvaranja homogenih nacionalnih dr�ava i etni�kih heterogenosti.

Zavr�ni akt Be�kog kongresa od 1815. godine garantovao je poljskom narodu nacionalna obilje�ja i politi�ke ustanove na podijeljenim teritorijama. Na ovom Kongresu re�avano je i o polo�aju jevrejskog naroda u njema�kim dr�avama. Pariskim ugovorom od 1856. godine Turska je preuzela obavezu za�tite hri��ana u Turskoj u pogledu nediskriminacije u vjerskom, rasnom i etni�kom pogledu.

Na osnovu klauzula Berlinskog ugovora od 1878. godine, Crna Gora, Srbija i Rumunija preuzele su obaveze obezbe�ivanja vjerskih sloboda i ravnopravnosti gra�ana, bez obzira na nacionalnu pripadnost.

Me�utim, XIX vijek ne poznaje i pored ovoga, ni kao na�elo, ni kao pravo manjina, me�unarodni subjektivitet ovih, bile su samo nacionalne manjine, objekt za�tite pomenutih me�unarodnih ugovora.

Tek, ili kao �to je ve� re�eno odre�ene mjere za�tite nacionalnih manjina javljaju se tek nakon prvog svjetskog rata i to kao pravna posledica afirmacije prava na samoopredjeljenje. Versajski ugovori i Liga naroda usavr�avaju sistem za�tite manjina, koji se odnosio samo na grupe u odre�enim dr�avama, i tek od tada nacionalne manjine preko ove pravne za�tite sti�u obele�ja subjekata me�unarodnog javnog prava. Ovaj sistem je tako�e regulisao sankcije povreda osnovnih prava nacionalnih manjina.

Odre�eno govore�i odredbe o za�titi manjina, sadr�avali su ugovori o miru sa Austrijom, Ma�arskom, Bugarskom i Turskom. Zatim posebni ugovori sa Poljskom, �ehoslova�kom, Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca, Rumunijom i Gr�kom.

Posebno i naro�ito u ovom trenutku isti�emo da je Albanija 1921. godine i prilikom prijema u Dru�tvo naroda, preuzela rigorozne i precizne obaveze za�tite velikih manjinskih grupa, unutar svojih malih granica, i to preko jednostrane dekleracije, i kao condicio sine qua non prijema u Dru�tvo naroda.

Neophodno je navesti, jer je skoro istorijski zaboravljeno na ustanovljena prava jugoslovenskih nacionalnih manjina u Albaniji, naro�ito na ona prava na�ih manjina, koja je albanska dr�ava 1921. godine garantovala, povredu kojih je mogla dr�ava SRS ili samo na�e manjine neposredno putem peticije isticati na arbitra�no re�avanje pred forumima Lige naroda.

Akt o priklju�enju Albanije Dru�tvu naroda garantovao je na�im manjinama u Albaniji slede�a prava: jednakost pred zakonom; zabranu diskriminacije na osnovama pripadnosti rasi, vjeri i jeziku; pravo na upotrebu manjinskog jezika u javnom saobra�aju, pravo nastave na maternjem jeziku u gradovima, naro�ito gdje su postojale brojne manjinske grupe. Tako�e pravo osnivanja vjerskih i socijalnih ustanova. Naro�ito obezbe�enja ovih prava koja su nastala jo� u vremenima Otomanske imperije.

Nauka me�unarodnog javnog prava, ili koliko je nama poznato, nije se na ovaj na�in bavila problemima za�tite jugoslovenskih nacionalnih manjina u Albaniji. Bavila se dakle samo konstatacijama ugovorenih koristi ovih manjina. Za razliku od ovoga geografska nauka ili etnolo�ka, daleko se vi�e bavila ovim problemom o �emu svjedo�e radovi Jovana Cviji�a, koji je nakon zavr�etka prvog svjetskog rata, i kao pomo� jugoslovenskoj delegaciji na mirovnim pregovorima u Parizu, elaborirao sve etni�ke granice Jugoslavije, pa i prema Albaniji, uz istorijske konstatacije, prostiranja jugoslovenskih nacionalnih manjina u Albaniji uglavnom da jugoslovenske nacionalne manjine su svoj nacionalni identitet sa�uvale u sjevernim oblastima Albanije, po�ev od Skadra.

Nekoliko istorijskih podataka, koje je minuciozno zabilje�io jedan katoli�ki funkcioner, ne�e biti na odmet da se ovdje konstatuju.^[7] Skadar je imao prije 1912. godine, odnosno prije prvog balkanskog rata 40.000 stanovnika, od kojih su dvije tre�ine bili muslimani, jedna tre�ina katolici, a pravoslavnih je bilo tako�e jedna kolonija. Svi Skadrani, bez obzira na vjeru, ka�e ovaj funkcioner, "govore srbijanski", ali da se tu govore i �uju i drugi jezici. Da pravoslavni imaju svoju �kolu, crkvu i pravoslavnu �upu. Ovaj putopisac je u pomenutoj knji�ici naveo, da su ljumljani do XVIII vijeka govorili srpski, danas da su svi muslimani i da govore albanskim jezikom.

Transformacija prava manjina nakon drugog svjetskog rata u ljudska prava

Posmatraju�i stvar groso modo, pravo manjina se pretvara u pravo ljudi, ili ovako pod re�imom organizacije Ujedinjenih Nacija. Pravo manjina, dakle, ne koristi se u ve�oj mjeri i ne razvija se, do Drugog svjetskog rata daleko vi�e razvijaju ili u skladu sa odnosima koji reguli�u Povelja OUN i pravnim odnosima me�unarodne zajednice kakva je nastala pod re�imom organizacije Ujedinjenih nacija.

Pojava njena defini�e se i u OUN, pa zbog toga navodimo sintezu ili sintagmu Generalnog sekretarijata Ujedinjenih nacija o kvalifikaciji manjina. Tu se govori o manjinama kao o posebnoj vrsti zajednica ljudi, ili grupe, koje sjedinjuju zajedni�ko etni�ko porijeklo, vjera i jezik: Pravna definicija prema teoriji bi izgledala, manjine su odre�ene grupe sa odre�enim obilje�jima i koje se nalaze "u odnosu kvantitativne podre�enosti prema drugoj ili drugim grupama u okviru date dr�ave".^[8] Op�irnije govore�i, manjina je ona nepreovladavaju�a grupa sa stabilnim etni�kim, vjerskim i jezi�kim obelje�jima i ubjedljivo razli�ita od onih koje ima ostalo stanovni�tvo, i koje naposletku �ele da o�uvaju.

U �l. 25. Nacrta pakta o gra�anskim i politi�kim pravima, izra�enog u okvirima organizacije Ujedinjenih nacija, lakonski se ka�e, u dr�avama gdje postoje etni�ke, vjerske i jezi�ke manjine, lica koja pripadaju tim manjinama ne mogu biti li�ena prava, da u zajednici sa ostalim �lanovima njihove grupe imaju svoj samostalni kulturni �ivot, da ispovijedaju i vr�e obrede svoje vjere, ili da upotrebljavaju svoj jezik.

Tako, jasno je iz ovih legislativa pravo manjina nakon drugog svjetskog rata, daleko ograni�enije nego pod Ligom naroda. Na�alost nema doktrinarnih obja�njenja zbog �ega je ovaj regres. O�ekivano je bilo veliko pro�irenje i s obzirom na �injenicu da su pobjednici bili demokrati, odnosno demokratske sile svijeta.

Konfirmisano je na�elo lojalnosti manjina, i kao politi�ka posledica zloupotrebe prava manjina izme�u dva svjetska rata, ne samo nakon drugog svjetskog rata nego i 1923. godine na Tre�em zasjedanju Dru�tva naroda i rezolucijom od 21. septembra 1923. godine. Ovo na�elo je uklju�eno i u Pakt o ljudskim pravima i kao element za�tite manjina.

Po�tuju�i na�ela o za�titi nacionalnih manjina Kraljevina SHS je jo� 10. IX 1919. godine, zaklju�ila ugovor sa glavnim savezni�kim i udru�enim silama o za�titi nacionalnih manjina.^[9] Da bi neka grupa po ovom ugovoru, odnosno po �l. 9. ovog ugovora u�ivala status i prava za�tite nacionalne manjine, trebala je imati slede�e kvalifikative: da �ive u varo�ima i srezovima (districts) nastanjenim u znatnoj mjeri pripadnicima srpsko-hrvatskim-slovena�kim i koji pripadaju manjinama etni�kim po vjeri ili jeziku. Na ovaj na�in Kraljevina SHS je i ovim ugovorom postigla za�titu svojih nacionalnih manjina u svim susjednim dr�avama, pa on i danas posredno, pravno potrebno predstavlja pravni osnov za�tite nacionalnih manjina, jugoslovenskih nacionalnih manjina Socijalisti�ke Federativne Republike Jugoslavije i u susjednoj Albaniji.

Me�utim, danas i pod re�imom organizacije Ujedinjenih nacija akcenat je stavljen na ljudska prava, na za�titu ovih ljudskih prava, obaveze koje imaju sve �lanice Ujedinjenih nacija. Osnovna ljudska prava, kao �to �emo kasnije videti, sadr�e sve elemente za�tite nacionalnih manjina, tako da u za�titi ljudskih prava va�e pravila mutatis mutantis nacionalnih manjina.

Nauka me�unarodnog prava bavila se istorijom ljudskih prava pa je na slede�i na�in zabilje�ila ili kako �e ovdje iznijeti osnovna istorijska fakta u razvitku ovih prava. Ovaj problem je bio i predmet prou�avanja filozofske nauke, u enciklopedijskom smislu rije�i, tako da je to danas i kategorija duboke novije istorije, ili sa po�ecima u pravnom humanizmu, razra�en u renesansi. Zatim preko prirodno-pravne �kole prava nalazi mjesto u op�toj evoluciji volje i znanja humane inteligencije.

Ova nauka bilje�i kao prvi pravni akt Magnu kartu iz 1215. godine, koju je enciklopedijska nauka nazvala Velikom Poveljom slobode kao osnov ustanovljenja kodeksa ljudskih prava. Zabilje�ena je zatim Ameri�ka deklaracija o nezavisnosti iz 1776. godine, kao i Deklaracija �ovjeka i gra�anina iz 1789. godine, kao veliki akt francuske revolucije, koji nastavljaju legislativu ljudskih prava. Ta pozitivno pravna praksa aplifikuje se postepeno u ustave svih nacionalnih dr�ava, naro�ito u XIX vijeku. Ali sve do danas odnosno do poslije drugog svjetskog rata, nema ni jednog me�unarodnog pravnog akta koji potpuno reguli�e i za me�unarodnu zajednicu kodeks ljudskih prava.

Istorija za�tite manjina pokazuje da se i u vremenima prije prvog svjetskog rata, i kroz ustanovu za�tite manjina probija ideja za�tite ljudskih prava kao me�unarodna obaveza i preko humanitarne intervencije. Presedani vjerske za�tite, zatim narodnosne bili su pravna osnova i oblik u kome za ona vremena najzna�ajnija ljudska prava dobijaju pravnu snagu u me�unarodnom pravom poretku. U tom smislu odredbe ugovora proiza�lih sa velikih kongresa evropskog koncepta sila, tako�e i drugih ugovora kao �to su Ha�ka i �enevska konvencija, predstavljaju ugovorna obezbe�ivanja op�te ljudskih prava. Ovdje treba pomenuti tako�e Ku�uk Kajnad�irski mir, kojim je Rusija postigla za unaprijed za�titu pravoslavnog �ivlja u okvirima Otomanske imperije.

Iako ne univerzalni vid, ve� vi�e kolektivisti�ki i preko savremenih me�unarodnih mirovnih ugovora, ili onih koji su proizi�li po okon�anju Prvog svjetskog rata, i preko odredaba o za�titi nacionalnih manjina, za�tita ljudskih prava postaje tek tada i pod tim uslovima me�unarodna kategorija. U ovim ugovorima, obavezno je bila sadr�ana izvjesna kategorija odredaba, kojima su se obezbe�ivala izvjesna prava za sve stanovnike odnosnih dr�ava bez razlike, ne samo za pripadnike manjina, pa i za strance, �to zna�i da su to po svojoj su�tini bila ona prava koja su danas stekla tako �iroku razradu i koja su i onda uo�avana kao op�ta ljudska prava.^[10]

Nau�na institucija me�unarodnog prava, kao Institut za me�unarodno pravo formulisao je Deklaraciju o pravima �ovjeka 12. oktobra 1929. godine. Prije toga Me�unarodna diplomatska akademija o ljudskim pravima u Rezoluciji o ljudskim pravima od 8. novembra 1928. godine i ovim intelektualnim radom unapre�uju ljudska prava, plediraju�i na dono�enje me�unarodnih akata. Nau�nici tako�e, kao P. Fauchilie (Traite de droit international public, Pariz 1925) navodi da su ugovori zaklju�eni pod okriljem Dru�tva naroda istinska - Povelja ljudskih prava, stariji nego bilo koji svjetski ustav, jer su pravila koja oni sadr�e proklamovana kao osnovni zakon, u tom smislu �to ni jedan unutra�nji zakon ne mo�e biti ja�i od njih.

Izuzetak od ovoga i kao kuriozum, navodimo izuzetno nepravedan Status jugoslovenskih manjina u Italiji do drugog svjetskog rata, koje su bile bez ikakve pravne za�tite, i to kao direktna posledica neravnopravnih ugovora; i za razliku od lica italijanskog dr�avljanstva nastanjenih u Jugoslaviji, koja su u�ivala manjinsku za�titu, a po Sen-�ermenskom ugovoru u�ivali su specijalna prava, na osnovu opcije za italijansko dr�avljanstvo, i bez obaveze preno�enja domicila izvan Jugoslavije. Ta prava su zadr�ali i na osnovu Rapalskog ugovora od 12. XI 1920. godine. Konvencija od 6. aprila 1922. godine iz Rima, Sankt-margeritskih konvencija o op�tim sporazumima od 23. X 1929, Rimskog sporazuma o Rijeci od 27. januara 1924. i famoznim Neptunskim konvencijama od 20. jula 1925. godine.

"Ljudski dinamit" je termin upotrebljen nakon drugog svjetskog rata da precizno i kao sintagma ozna�i dr�anje njema�kih manjina u zemljama srednje Evrope. Dakle bile su razaraju�i element ovih dr�ava, zbog nagla�ene manjinske za�tite koju su u�ivali od strane upravlja�a Tre�eg rajha. Zatim, genocid u istoriji nepoznatog kr�enja ljudskih prava, - uticali su definitivno da se jo� u toku drugog svjetskog rata, sa sistema za�tite manjina definitivno ustanovljenog pod Ligom naroda, pre�e na sistem Za�tite op�te ljudskih prava, kao sistema najbitnije za�tite kojoj je bila potrebna ratifikacija me�unarodne zajednice.

�er�il u jednom od svojih ratnih govora, defini�e rat kao rat za ustanovljenje ljudskih prava, "na nerazorivoj stijeni"; Ruzvelt je govorom od 30. januara 1940. o izvjesnim slobodama za koje vjeruje da su bitne. 5. januara iste godine definisao je �etiri slobode: slobodu govora, izra�avanja vjere, te slobodu od bijede i od straha.

Atlantska povelja, Deklaracija Ujedinjenih nacija od 1. januara 1942. godine, Moskovska deklaracija od 30. XII 1943. godine, su dokumenta Ujedinjenih nacija kojima se rije�ilo da se stimuli�u ova ljudska prava. Zadnja ova dva akta odre�uju prava i du�nosti Ujedinjenih nacija da izna�u re�enja za�tite nad kr�enjem osnovnih ljudskih prava. Jedan autor iz ove oblasti definisao je drugi svjetski rat kao rat za prava �ovjeka. Konferencija sila u Dumberton Oaksu, utvr�uje kao osnovni zadatak budu�ih Ujedinjenih nacija unapre�enje ljudskih prava i osnovnih sloboda. Ideje, ideali ili ono �to se naziva "filozofijom Povelje", i �to su dr�avnici iznosili za vrijeme rata o ljudskim pravima, �inili su osnovu, mjeru izrade Povelje Ujedinjenih nacija i danas u temeljne obligacije Ujedinjenih nacija ili �lanice Ujedinjenih nacija, preto�ene u osnovne zakone zemlje, kako u postupku sa osnovnim narodom, tako i u postupku prema pripadnicima manjina, narodnosti ili prema pojedinom strancu. Re�eno je, da se humanost pravnog poretka i stepen demokratije ogledaju i u pravnom polo�aju stranaca.

Tako povelja Ujedinjenih nacija u uvodnom dijelu u �l. 1. st. 3. na veoma sve�an na�in potvr�uje, kao glavnu obavezu unapre�enja prava �ovjeka uz isklju�enje svake diskriminacije. �lanovi 13, 55, 56, 66, 68. i 76, obezbe�uju obavezu organima Ujedinjenih nacija u staranju nad izvr�enjem za�tite ovih prava; lajt motiv ove sankcije jeste utvr�enje da kr�enje ljudskih prava predstavlja bitnu povredu me�unarodnog prava.

Dr�avnici, predstavnici jevrejskih organizacija naro�ito, pisci me�unarodnog prava, kao Lalutepacht, koji je izradio Nacrt Povelje o ljudskim pravima rezonuje, da su ljudska prava u stvari u takvoj uzajamnoj zavisnosti, da bi vlada koja bi kr�ila osnovna prava svojih gra�ana uop�te, te�ko po�tovala posebna prava nacionalnih i drugih manjina, sinteti�e ovim rezonom ukupan rezultat ideologije u ovom domenu.

Na odluku da umjesto usavr�avanja za�tite nacionalnih manjina, pre�e na stvaranje univerzalnog sistema za�tite osnovnih ljudskih prava i sloboda, uticala je dakle i ova ideologija.

Osjetila se potreba da se ustanovi me�unarodni standard osnovnih prava i sloboda, koje �e se zajem�iti svima, pa se precizira obezbe�enje standarda gra�anskih, politi�kih, ekonomskih, etni�kih i kulturnih prava, kao standard najzna�ajniji za obezbe�enje mira i sigurnosti u svijetu.

Povelja prije svega i kao ustav, a zatim sveop�ta deklaracija od 10. decembra 1948. godine, kondenzuje radni�kim jezikom sveukupni rezultat savjesti �ovje�anstva u materiji ljudskih prava. U ovim dokumentima nema naro�itih odredaba o pravima manjina, iako su Jugoslavija, Danska i SSSR i ovu legislativu predlagali, ali i pored toga prava manjina ili veliki dio ovih prava obuhvata univerzalna deklaracija.

Da su manjinska prava ustanovljena pod sistemom Dru�tva naroda zadr�ana i o�uvana, mo�e se zaklju�iti �itanjem �l. 2, 3, 7, 15, 18, 21, 22, 26, 27. koji se odnose na op�te isklju�enje diskriminacije po osnovu rase, boje, pola, jezika, vjere, politi�kih i drugih ube�enja, nacionalnog i socijalnog porijekla, svojine, ro�enja ili drugog polo�aja; zatim na pravo na �ivot, na slobodu i li�nu bezbjednost, na jednakost pred zakonom, jednaku pravnu za�titu bez diskriminacije, na pravo na dr�avljanstvo, na pravo slobodnih mi�ljenja, savjesti i vjeroispovijesti, na pravo slobodnog udru�ivanja i okupljanja, na pravo u�e��a u upravljanju, na pravo pristupa javnim slu�bama, na pravo organizovanja, ekonomskih, socijalnih i kulturnih institucija, na pravo dostojanstva i slobodnog razvoja li�nosti, na pravo roditelja da odre�uju na�in vaspitanja svoje djece, na pravo slobodnog u�e��a u kulturnom �ivotu i nau�nom poretku. Prema tome, samo neka manjinska pozitivna prava su izostala kao pravo na obrazovanje kulturnih i sli�nih ustanova. Ova prava su izostala pod pritiskom zemalja koje su insistirale na �injenici da bi ustanovljenje istih uticalo na dezintegraciju nacija, a da bi striktna primjena ovih izostavljenih prava dovela do diskriminacije.

Ipak i konsenzusom i na inicijativu Generalne skup�tine Ujedinjenih nacija uno�enje na�ela na samoopredjeljenje u nacrt Pakta o gra�anskim i politi�kim pravima, iako oskudno i sa�eto, koje i ako bude usvojeno predstavlja�e za budu�nost osnovnu i pravnu garanciju, za za�titu izvjesne grupe ili kolektivne volje.

S ta�ke gledi�ta pozitivnog prava, postoje samo navedene deklaracije o ljudskim pravima, kao obavezuju�e norme pona�anja dr�ava, i kao pravni osnov za�tite manjina. Pozitivno pravi osnov ovih akata potvr�uje i Memorandum o saglasnosti o Trstu iz 1954. godine i Manjinski Statut oba akta pozivaju se na Univerzalnu deklaraciju.

Samo zatvorene dr�ave i dru�tva, danas predstavljaju problem u pogledu za�tite ne samo ljudskih prava nego i manjina. �to je sasvim suprotno sve ve�oj integraciji svijeta, uslovljenoj saradnji na ekonomskom planu, naro�ito i pod uticajem brzog saobra�aja, koji je sva rastojanja skoro poni�tio; to je dovelo do relativizacije dr�avnih granica i stvaranja "gra�anina svijeta".

Jugoslavija u svom Ustavu, tako�e i ustavi republika, minuciozno su preto�ili u svoj sadr�aj sve odredbe o ljudskim pravima i o za�titi nacionalnih manjina; osim toga svojim unutra�njim zakonodavstvom Jugoslavija je ova prava unaprijedila.

Prema tome, navedeni su svi pozitivno pravni dokumenti me�unarodnog prava, obavezuju�i za sve �lanice Ujedinjenih nacija, pa i za na�e susjede, na osnovu kojih jugoslovenske nacionalne manjine u susjednim dr�avama u�ivaju me�unarodnu pravnu za�titu. Ovi dokumenti se tako�e odnose i na Status jugoslovenskih nacionalnih manjina u Albaniji. Neredovan saobra�aj, samo u ekonomskom pogledu pretpostavljamo, ne omogu�ava na�ine uvida u fakti�ki status jugoslovenskih nacionalnih manjina u Albaniji, kojih kao �to je u fragmentima navedeno, ima i koje pretpostavljamo odr�avaju svoj nacionalni identitet.

Napomene

1. Dr Milan Bulaji� - Pravo na samoopredeljenje u dru�tvu naroda i Ujedinjenim nacijama (1917-1962) Beograd 1963.

2 Isto str 21.

3. Isto, str. 29.

4. Isto, str. 35.

5. S. Avramov, Me�unarodno javno pravo, Beograd 1963.

6. Isto, str. 237.

7. Fra Lovro Miha�evi�, "Po Albaniji, dojmovi s puta", Zagreb, 1911.

8. Ljudska prava i za�tita manjina (Droit d' homme et protection de minorites). ar Milan Markovi�, Jugoslovenska revija za me�unarodno pravo 1952/3.

9. Slu�bene novine Kraljevine SHS br. 244-XXX od 9. oktobra 1922.

10. Isto, str. 443.

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt