Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Nikos �ausidis

Relacije izme�u "Komani"-kulture i "Saltovo majacke"-kulture i problem porekla njihovih nosilaca

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

"Komani"-kultura daje osnovno obele�je ranosrednjovekovnoj epohi ne samo Albanije ve� po najnovijim rezultatima i �ireg podru�ja srednjeg Balkana. Zato se nijedno pitanje o ranom srednjem veku ovih podru�ja ne mo�e razmatrati mimo sadr�aja koji se odnose na ovu kulturu. Teritorija za koju se ona vezuje, iz dana u dan se sve vi�e pro�iruje, polaze�i od Albanije prema zapadu do Dalmacije, na istok do Ohridskog bazena i na jug do ostrva Krfa. Njen materijal pripada VII i VIII veku, odnosno vremenu kada je Balkan obuhva�en glavnim talasima velike seobe naroda i njihove konsolidacije.

Dosada�nje teorije o poreklu ove kulture su �iroke. Kre�u se od onih koje nalaze da su njeni nosioci autohtoni balkanski Iliri ili romanizovani hri��anski stanovnici, pa sve do onih koje se zala�u za njihovu avarsku ili slovensku provenijenciju.

U na�im prethodnim istra�ivanjima pristupili smo razmatranju jednog posebnog sloja "Komani"-kulture, koji dosada nije bio dotican, a to je duhovna kultura njenih nosilaca.^[1] Za osnovu ovih prou�avanja uzeli smo njenu materijalnu kulturu i to posebno nakit. Analizom njegove simbolike i ikonografije pokazali smo da je nakit ove kulture posedovao razvijenu religijsko-magijsku funkciju koju je ostvarivao kroz sistem simbola i slika sa mitskim karakterom. Osnova ovih predstava je mitsko predstavljanje kosmi�kih elementa i snaga, a cilj, da se ove kosmi�ke snage, kroz nakit na kojem su prikazane, prenesu na odre�ene vitalne organe ljudskog tela ili da ih za�tite od raznih spoljnih negativnih uticaja.

Kroz simboli�ko-ikonografsku analizu i komparaciju ovog nakita sa odgovaraju�im analognim, iz drugih bli�ih ili daljih kultura, pokazali smo slede�e: Da polukru�ni a�urirani privesci prikazuju kosmos sa nebeskim svodom i drvetom �ivota koje raste iz centra zemlje. Kru�ni privesci prikazuju solarni ili �ivotne cikluse uop�te, i to kroz simbol prstena ili to�ka sa multipliciranim pticama na rubu ili konjem i �enskom figurom boginje u pozi orante upisanih u njega. Pojasne kop�e tipa "Gljater" prikazuju zoo-antropomorfno bo�anstvo u pozi rodilje, poistove�eno sa �abom. Detaljno smo obradili i fibule tipa "Werner-Rybakov", koje se u poslednje vreme sa sigurno��u pripisuju Slovenima. Pokazali smo da je u njima ugra�ena mitska slika univerzuma sa gornjim delom koji predstavlja nebeski svod i donjim delom zemlju zastupljenu posredstvom htonske boginje sa ra�irenim nogama koje zavr�avaju sa zoomorfnim protomima. Taj isti motiv u reduciranom obliku smo prona�li i na privescima sa dva protoma karakteristi�nim za "Komani"-kulturu. Na nau�nicama sa �etiri jagode smo otkrili veoma stiliziranu ljudsku figuru - bo�anstvo sa loptama u rukama, koje predstavljaju sunce. Obradili smo i nakit koji nije karakteristi�an samo za "Komani"-kulturu ali koji je u njoj �iroko zastupljen. To su pojasne kop�e tipa "Korint", sa prikazom ku�e sa drvetom �ivota ili rodiljom u njoj, tip "Balgota" i "Keszthely - Pecs" sa zoomorfnim prikazom nebeskog svoda.

Prilikom traganja za analogijama ovih simboli�kih motiva do�la je do izra�aja pojava da nakit "Komani"-kulture, svoje analogije nalazi najvi�e na teritoriji severno od Vizantije u arealu Srednje-evropskih i Isto�no-evropskih paganskih naroda srednjega veka, i da njegovi koreni zalaze duboko u �elezno i bronzano doba Evrope. Sve ovo pokazuje arhai�nu pagansku mitsku osnovu nosilaca ove kulture.

S jedne strane ovi zaklju�ci stavljaju pod sumnju dosad preovladavaju�e shvatanje da "Komani"-kultura pripada hristijaniziranom romejskom stanovni�tvu ovog dela Balkana, i sa druge pokazuju njene sna�ne genetske veze sa varvarskim populacijama epohe velike seobe naroda.

Grupirali smo dosada�nje hipoteze o poreklu "Komani"-kulture i njenog nakita u �etiri osnovne, od kojih bi jedna morala biti ta�na:

1. Hipoteza o Vizantijsko-hri��anskom karakteru i poreklu.

2. Poreklo iz neke konzervativne autohtone Balkanske etni�ke grupe koja je izbegla romanizaciji i hristijanizaciji.

3. Poreklo iz populacije koja se doselila na Balkan na samom po�etku velikih seoba.

4. Poreklo iz neke populacije koja se doselila iz paganske Evrope i Azije u glavnim talasima velike seobe naroda.

Smatramo da se �etvrta hipoteza u osnovi �ini najverovatnijom, jer zadovoljava dve protivure�ne situacije koje ne re�ava nijedna od prethodnih, a to je da nakit "Komani"-kulture s jedne strane odra�ava pagansku ikonografiju, tu�u vizantijskoj kulturi, a s druge strane da je ipak proizvod vizantijskog zanatstva. Te�ko je poverovati da su nakit sa takvom paganskom ikonografijom koristili Vizantijci-hri��ani. Tako�e je malo verovatno da je u ovom delu Balkana jedna paganska kultura mogla izbe�i helenizaciju, romanizaciju i hristijanizaciju svojih kultova i sve do srednjeg veka sa�uvati svoje metalodobne amulete. To se moglo ostvariti jedino u paganskoj Evropi daleko od svih uticaja civilizacije. Protivure�nost da je zanatski gledano nakit "Komani'"-kulture pa i �ire nakit seobe naroda vizantijski, mogla bi re�iti �injenica da su ga izra�ivali vizantijski majstori ali po ukusu pagana, da bi ga �to uspe�nije njima prodavali.

Od dosada poznatog nakita koji je analogan onom iz "Komani"-kulture, na�u pa�nju posebno privla�i nakit srednjovekovnih kultura severnog Pri�ernomorja i Kavkaskog podru�ja. Posebno se isti�e "Saltovo-Majacka" kultura, (sl. 1) �iji nalazi obuhvataju teritoriju koja se na severu prostire do reka: Don, Oskol i Severni Donec; na istoku do me�ure�ja Volge i Dona; na jugu obuhvata bazen donjeg Dona i Priazovje, dok je zapadna granica otvorena i me�a se sa slovenskom Romanovskom kulturom.^[2] Ona obuhvata vremenski period od VIII do prve polovine H veka. Njoj veoma srodna je i rano-srednjovekovna kultura teritorije centralnog Predkavkazja, koja se u jednoj svojoj fazi pretapa sa Saltovo-majackom. Obuhvata isti hronolo�ki raspon kao i predhodna.^[3]

Na slede�im tablama smo poku�ali pokazati da za svaki tip amuleta "Komani"-kulture (prikazan u pravougaonom okviru) postoji odgovaraju�i u pomenutim dvema Isto�no-evropskim kulturama.^[4]

T. I. Sa podru�ja "Komani"-kulture, poznat je ve�i broj kru�nih privezaka u obliku to�ka sa �etiri ili vi�e unutra�njih spona. Taj oblik nose i kru�ne fibule gde se ovaj motiv postepeno hristijanizira. Takav tip amuleta je �iroko poznat u Saltovo-majackoj kulturi, sa brojnim varijantama.

T. II, III. Drugi tip kru�nih privezaka, sa zoomorfnim elementima je tako�er karakteristi�an za obe kulture. To se odnosi na obe njegove varijante: sa pticama ili pti�jim glavama na rubu kruga (T. II) ili sa konjem upisanim u krug (T. III). I ovaj oblik nije karakteristi�an samo za priveske ve� i za kru�ne fibule. Poznat je i u drugim ranosrednjevekovnim kulturama Isto�ne Evrope.

T. IV. Tre�a varijanta kru�nih privezaka u "Komani"-kulturi zadr�ava osnovni oblik s tim �to se u krug unosi ljudska figura, odnosno boginja sa raskora�enim nogama i rukama u pozi orante. Takav tip privezaka je tako�er veoma zastupljen i u "Saltovo-Majackoj" kulturi. Upore�eni sa balkanskim ovi se amuleti odlikuju mnogo slabijim stepenom likovne i zanatske obrade. Daleko bli�i na�im je primer privezaka koji se vezuju za slovenske kulture.

T. V. Privesci sa dva �ivotinjska protoma "Komani"-kulture nisu retki ni na pomenutom podru�ju.

Zna�ajno je napomenuti da izme�u jugoisto�no-evropskog i srednjebalkanskog podru�ja postoji jo� jedna kulturna sredina u kojoj su tako�e zastupljeni pomenuti tipovi amuleta, a to je podru�je Panonske nizine. Tu smo konstatovali svaki od pomenutih tipova amuleta barem sa po jednim primerkom.

Ovu relaciju izme�u "Komani" i srednjovekovnih kultura jugoisto�ne Evrope jo� vi�e aktueliziraju dva veoma zna�ajna nalaza. S jedne strane bogati grob sa lokaliteta Malaja Pere��epina (ina�e u �iroj zoni "Saltovo-Majacke" kulture) i s druge strane nalazi sa lokaliteta Vrab i Erzek u Albaniji (na teritoriji "Komani"-kulture).

Dosada�nje interpretacije (J. Verner, V. Popovi�) pokazuju da se u Maloj Pere��epini radi o grobu Kuvrata, poglavara huno-bugarskih Onogura, sahranjenog izme�u 641 i 647 godine.^[5] Posle njegove smrti na vlast stupa njegov najstariji sin Bajan, nakon �ije su se kratke vladavine Kuvratovi sinovi razdelili. Njegov �etvrti sin Kuver je pre�ao Dunav i naselio se u Panoniji, pot�injen avarskom kaganu.^[6] Tamo je od strane kagana postavljen na �elo slobodnih Sermezijanaca (romaniziranih ili heleniziranih stanovnika deportovanih iz Vizantije u Sirmium). Uskoro su se Sermezijanci "zajedno sa Kuverom i njegovim Bugarima" pobunili protiv kagana, a nakon pobede nad njim, pre�li Dunav i (po Popovi�u 678-685 godine) naselili se na srednjem Balkanu u Kerameziskom Polju.^[7] Prema istim autorima ostave u Vrapu i Erzeku, su nekad predstavljale deo kaganove riznice, koju je Kuver prisvojio u Panonskoj niziji i doneo sa sobom na srednji Balkan. Predmeti iz obe riznice uglavnom poti�u iz sredine i druge polovine VII veka �to odgovara periodu kada je nakon vizantijskog pohoda potu�en Kuver i njegovi vojnici.^[8]

Ova dva velika nalaza prema dosada�njim datacijama poti�u iz VII veka, �to zna�i odgovaraju ili mo�da ta�nije, malo prethode "Saltovo-Majackoj" kulturi na Pri�ernomorju i "Komani"-kulturi na Balkanu. Reprezentativni materijal u njima indicira migraciju vladaju�eg sloja plemena Onogura. Ali za nas je u ovom slu�aju interesantno pitanje gde su tragovi ostalih ni�ih klasa odnosno glavne mase stanovni�tva koja je nesumnjivo pratila ove vladaoce. �ini se da u ovom smislu ne mo�emo zanemariti �injenicu da se u reonu ovih dvaju me�usobno istorijski povezanih nalaza, postepeno pojavljuju "Saltovo-Majacka" i "Komani"-kultura sa me�usobno tako srodnim materijalnim nalazima, �to se posebno odnosi na nakit. Amuleti sli�nih karakteristika, prona�eni na Panonskom podru�ju kao da potvr�uju utisak da ovaj nakit nu�no prati seobe yjgurskih vladalaca.

Amuleti "Saltovo-majacke" kulture (pa �ak i panonske analogije) ne odnose se kao prototipovi iz kojih su kasnije izvedeni oni iz "Komani" kulture. U prilog tome ide i �injenica da su i jedni i drugi datirani uglavnom u isto vreme. Po na�em mi�ljenju ova se srodnost mo�e objasniti na slede�i na�in: U slu�aju "Saltovo-majacke", "Komani"-kulture, a mo�da i dedova nekih od Panonskih kultura radi se o populacijama koje su u sebi nosile jednu istu duhovnu kulturu, �to se najverovatnije duguje �injenici da su prethodno svi �iveli na podru�ju jugoisto�ne Evrope. Dosada�nje interpretacije pokazuju da pomenuta tri bogata vladala�ka blaga odra�avaju elitnu klasu koja je predvodila njihovu migraciju. Pomo�u povezivanja sa istorijskim izvorima mo�e se zaklju�iti i da se deo ovih populacija, pod vo�stvom pomenutih vladalaca preselio u Panoniju i odatle, verovatno opet samo jedan deo, na srednji Balkan.

Ta populacija je, kako u svojoj prapostojbini u jugoisto�noj Evropi, tako i u Panoniji i na Balkanu, u svojoj kulturi nosila pomenute simboli�ne i mitske slike i obi�aj da se one nose na telu. Pretpostavljamo da su se one najprije izra�ivale u organskom materijalu (na primer kao ko�ne aplikacije ili vezeni motivi na ode�i). Kasnije, u dodiru sa drugim kulturama (posebno vizantijskom) ovi su se motivi na sva tri podru�ja nezavisno, oformili i kao metalni amuleti koji osim svoje osnovne ikonografije nemaju posebno izra�enih genetskih veza.

Pitanje o etni�koj pripadnosti ovih populacija nije jednostavno. Istorija pokazuje da su se za vreme velike seobe pod zastavom jednog plemena ili vladara o kojima saop�tavaju istorijski izvori kretali i mnogi drugi narodi. Arheolo�ki materijal ovog doba nije uvek etni�ki diferenciran i ne mo�e pokazati etni�ku pripadnost svog vlasnika. Ipak takvi se poku�aji ponekad i �ine. Severni deo "Saltovo-Majacke" kulture po zaklju�cima dosada�njih istra�iva�a nosi alanski karakter, dok ju�ni - bugarski, odnosno prabugarski karakter.^[9] Za alansku se smatra i njena predkavkazka varijanta.^[10] Ove kulture imaju izvesne veze i sa kulturom Hazara.^[11] Neki od istra�iva�a, interpretiraju pomenuti materijal (posebno onaj u Panoniji) kao Avarski.^[12]

Za nas su od posebnog zna�aja podaci koji otkrivaju slovenski elementu "Saltovo-Majackoj" i u "Komani"-kulturi. To se najvi�e odnosi na fibule tipa"Verner-Rybakov"od kojih je nekoliko otkriveno u nekropolama "Komani"-kulture; zatim na tipove privezaka sa parom zoomorfnih protoma i kru�nih privezaka sa upisanom ljudskom figurom, koji se tako�e vezuju i za kulturu isto�nih Slovena.

Poznato je da su se Sloveni na Balkan naseljavali u vi�e talasa. Slovenski materijalni nalazi prona�eni u krugu "Komani"-kulture daju mogu�nost da se jedan od tih talasa ostvario posredstvom migracija pomenutih pri�ernomorskih naroda i njihovih vladara. I neki od dana�njih istra�iva�a (ovde pre svega mislim na Popovi�a), smatraju da i istorijski izvori navode na posredni�tvo Bugara, i posebno Kuvera prilikom osloba�anja Srba i Hrvata, kao i nekih drugih slovenskih plemena od avarskog pritiska^[13] i njihovo kasnije naseljavanje na Balkansko poluostrvo.

Napomene

1. N. �ausidis, Nakit "Komani"-kulture, njegova ikonografija, simbolika i obredno-magijski karakter. (Tekst je predat za �tampu u aprilu 1989. kao �lanak u okviru zbornika Akademije nauka i umjetnosti Crne Gore).

2. A. Pletneva, Saltovo-Ma�cka� kul�tura, u: Stepi Evrazii v epoh� srednevekov�a, Moskva, 1981, 63.

3. V. B. Kovalevska�, Central�noe Predkavkaz�e, u Stepi Evroazii v epoh� srednevemov��, Moskva, 1981, 83-90.

4. Detaljni podaci o nalazi�tima ovog nakita i publikacijama u kojima je objavljen, dali smo u pomenutom delu (fusnota 1).

5. V. Popovi�, Kuvrat, Kuver i Saparuh, Starinar, XXXVII, Beograd, 1986, 104, 106: drugi istra�iva�i smatraju da su Hazari, pobednici Bugara na Pri�ernomorju bili poslednji vlasnici pere��epinskog blaga (vidi: S'krovi�te na han Kubrat /katalog izlo�be/, Sofija, 1989, 40, 41, 42. /vi�e autora/).

6. V. Popovi�, n. d., 109.

7. V. Popovi�, n. d., 114; o dati preselenja vidi: isto, 119, 120. Po sada�njim saznanjima Keramezisko polje locira se u predelu dana�njeg Prilepa.

8. V. Popovi�, n d., 116-118; o hronologiji: 125.

9. S. A. Pletneva, n. d., 63.

10. V. B. Kovalevskaja, n. d., 83, 84 i dalje u tekstu. Hipotezu o alanskom karakteru "Komani"-kulture je istakao V. Malenko, Ranosrednovekovnata materijalna kultura vo Ohrid i ohridsko, u: Ohrid i ohridsko niz istorijata, Tom I, Skopje, 1985, 310-311.

11. S. A. Pletneva, n. d., 64.

12. E. Garam (i drugi autori), Aver finds in the Hungaria National Museum, Budapest, 1975, 214 fig. -1; V. Malenko, n. d., 310

Autori | Jezik | Folklor | Istorija | Umetnost | Prevodi | O Albaniji | Bibliografija | Linkovi
Naslovna | Promena pisma | Novosti | Mapa | Kontakt