[Projekat Rastko - Skadar] Stanovnistvo slovenskog porijekla u Albaniji

Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Lazar Roganovi�

O stanovni�tvu Vrake i okoline

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Sada je dobro poznato da se jugoslovenska dr�ava bezdu�no odnosila prema svojim nacionalnim manjinama u dr�avi Albaniji dok je istovremeno ispoljavala najve�u brigu za emigrante i opasne goste iz te zemlje. Nau�ni radnici i ustanove tako�e su potcjenjivali ovaj dio svog naroda. Istra�iva�i stanovni�tva Crne Gore nijesu u svojim radovima dali mjesta stanovni�tvu Vrake, osim pomena kao zbirnog i sporednog podatka. To se vidi iz radova Jovana Erdeljanovi�a, Andrije Jovi�evi�a, �oka Pejovi�a, Ja�e Tomi�a, Pavla Radusinovi�a. Ni ambasador Arso Milatovi� nije nam dao vrijednih podataka. Zato je razumljivo �to danas nailazimo na oskudicu osnovnih podataka o na�em �ivlju tu na 60 kilometara od glavnog grada Crne Gore. U tako praznom duhovnom prostoru nemarnosti i neznanja Albanska strana je ve� 100 godina gradila obimne teoriske i politi�ke radove o porijeklu i sastavu stanovni�tva u skladu sa teritorijalnim zahvatima okolnih zemalja i albaniziranjem ljudi i prostora. �ta je ostalo za nas koji smo se tek danas sjetili, neka da odgovor ovaj Skup.

Cilj ovog priloga je doprinos popuni praznine u poznavanju, u prvom redu, stanovni�tva iz Crne Gore u Vraki i skadarskoj okolini. Podaci i �injenice su rezultat dugogodi�njeg li�nog prikupljanja i sistematizovanja podataka od mnogih starijih Vra�ana. Dakle, izvori ovog rada su �ivi ljudi. Autor je ro�en u Vraki, do�ivljavao mu�nu sudbinu Vra�ana i pa�ljivo pratio njihovo kretanje i �ivot. Kao u�esnik i svjedok, iako bez nau�ne metodologije i postupka, autor je uvjeren u korist svog saop�tenja, koje se izvodi iz �irih istra�ivanja i objavljenih podataka 1978. godine, kao i u procesu pripreme ovog nau�nog skupa od 1982. godine.

Vraka je podru�je oko istoimene re�ice koja uti�e u Skadarsko Jezero. U tom prostoru u deset sela bili su nastanjeni isklju�ivo Crnogorci sa 66 prezimena poznatih bratstava u Matici Zemlji. Pod Uticajem geografskih i drugih okolnosti, tokom tri vijeka oni su se splemenili u jaku zajednicu tako da se i danas osje�aju �vrsto vezani me�u sobom i nazivaju se Vra�anima ma gdje da su nastanjeni.

Njihova sudbina kretala se obrnutim redom od istorijskog progresa, jep su u turskoj dr�avi �ivjeli mirnije i slobodnije nego u novim dr�avama i re�imima. Gospodari Crne Gore od po�etna 18. vijeka znali su i mislili o njima. U�ivali su pa�nju ruskih i crnogorskih diplomata, uz njihovu pomo� podizali crkve i �kole i bili znani na crnogorskom dvoru. Koliko je ja�ala mati�na domovina toliko je zaboravljala Vra�ane, pa je Kraljevina Jugoslavija imala vi�e obzira za albanskog kralja Ahmet Zogua nego za Vra�ane koje je taj kralj izlagao teroru i veliki broj prognao sa ognji�ta. Republika Jugoslavija nije ni znala da u Vra�anima, nastanjeni bilo u Vraki ili na Kosovu i Metohiji ima svoje Palestince - besku�nike. Evo, pri kraju XX vijeka, prije nekoliko dana u Skup�tini SR Crne Gore bilo je rije�i prvi put o svojim nacionalnim manjinama, ali sa malo glasa i rezultata. Ovaj skup istori�ara prvi put daje mogu�nost da se o tom zaboravljenom dijelu naroda iz Crne Gore i Jugoslavije progovori potpunije i ozbiljnije.

S kraja XVII vijeka datira iseljavanje Crnogoraca iz Crne Gore u Vraku. Iz utvr�enih podataka pouzdano se zna da je 1705. godine prva porodica iz sela Mom�e u Ku�ima do�la u Vraku. Ona je dobila prezime po pretku �uru, te se nazvali �ur�evi�. Danas ovo bratstvo broji nekoliko porodica u Crnoj Gori. Na podru�ju Vrake samo je jedan �lan ove porodice Jerko primio islam. Od njega poti�e bratstvo Jerkovi� u selu �toj u blizini Skadra. �ur�evi�i i Jerko�evi�i su se bratili sve do raseljenja Vra�ana 1934. godine.

Erdeljanovi� u knjizi "Stara Crna Gora" (str. 325) izla�e da su se svi potomci Jovana Martinovi�a, (koji se pominje u jednom dokumentu iz 1687. godine) raselili i "u Fraku kod Skadra", te se me�u prvim naseljenicima mogu smatrati i Martinovi�i.

Zna�ajno je uo�iti da se iseljenici nijesu vra�ali iz Vrake u maticu, kao �to se to doga�alo sa drugim koji su odlazili na zaradu. Tek u periodu 1925-1934. godine nastupa masovno raseljavanje Vra�ana i povratak u Crnu Goru.

Razlozi iseljavanja iz Crne Gore bili su: krvna osveta, zavade, "ot velike tjeskote i siroma�tine" (kako ka�e Vladika Petar Prvi). Naseljavanje je vr�eno na carski has i begovska imanja Bu�atlija, a rado su primani kao radni, po�teni i vjerni stanovnici. Prvo naseljavanje vr�eno je u selo Ra� pod planinom Maranoj, koje je najudaljenije mjesto kako od Crne Gore tako i od Skadra. Ovo selo je bilo, tako se mo�e re�i, prihvatna stanica za doseljavanje. Naseljavali su se zatim i u druga sela plodne ravnice Vrake na begovska imanja, koja su kasnije od begova kupovali. Naseljenici podru�ja Vrake porijeklom su iz raznih krajeva Crne Gore, �to je danas lako zaklju�iti po prezimenima kojih je bilo 66. U ovim selima nije bilo Arbanasa niti drugih nacionalnosti.

Sela nastanjena Vra�anima su Ra�, Kulje, Omara, Stari Bori�, Mladi Bori�, Grilj, Derignjat, Kamenica, Turalija i Kotrobudan. Ova sela obuhvataju uglavnom dolinu re�ice Vrake ali i najbli�e naselje Skadru Derignjat na jugu, najdalje Ra� na sjeveru i Kamenicu kod Hotskog huma (na zapadu od Vrake).

Bratstva Vra�ana su: Martinovi�, Matanovi�, �ekli�, Mikuli�, Mrenovi�, Markovi�, Maji�, Milogori�, �pi�anovi�, �aban, �o�, �unjevi�, Bjelanovi�, Lambuli�, Stani�, Vuk�evi�, Vuja�i�, Vu�i�, Camni�, Uskokovi�, �inovi�, �ureti�, �ur�evi�, Ajkovi�, Jankovi�, Seni�, Niki�, Sekuli�, �ari�, Ga�ovi�, Gorovi�, Radulovi�, Rackovi�, Radusinovi�, Brajovi�, Roganovi�, Redinovi�, Radi�kovi�, Re�etar, Radovi�, Rai�evi�, Stajki�, Stankovi�, Pel�i�, �orovi�, Bas�anovi�, Dragovi�, Banjevi�, Zlati�anin. Konti�, Krkoti�, Kavari�, Krstovi�, Andrijevi�, Kra�kovi�, Dambari�, Popovi�, Pavlovi�, Pe�ovi�, Pe�uki�, Pelevi�, Kadi�, Pejovi�, Klikovac, Babi�, �elebi�. Pored ovih prezimena Vra�ana, iz jednog crkvenog dokumenta 1905. godine u Skadru se pominju jo� 60 prezimena crnogorskih i srpskih koja se ne podudaraju sa onim u Vraki.

U periodu 1879-1914. u Skadar i �toj kod Skadra doselio se veliki broj muslimanskih porodica iz Crne Gore a ima ih iz Bosne i Hercegovine i Rasa (Sand�aka). Kako je ovo vrijeme kada su sastavljane slu�bene evidencije, podaci o njima su potpuniji. U toku istra�ivanja na�ao sam 44 prezimena muslimanskih porodica koje su doseljene iz na�e zemlje. Poznato je da je muhamedanska vjera obezbje�ivala punu slobodu i ravnopravnost ovog stanovni�tva (po na�elu "�ija dr�ava toga i vjera"), te je njihov �ivot i opstanak bio sasvim druga�iji od �ivota pravoslavnog �ivlja. To je istovremeno bio faktor br�eg albaniziranja muslimanskog �ivlja i te�ko je danas identifikovati njihovo etni�ko porijeklo, kada se zna da preko stotinu godina traje politika i praksa albaniziranja srpskog islamiziranog stanovni�tva, polaze�i od stanovi�ta da se albanski etnitet poklapa sa muhamedanskom vjerom. Prezimena muslimana su; Alivodi�, Alibani�, Hadrovi�, Haveri�, Osmanagi�, Gokovi�, Dekovi�, Denani�, �eri�, Ramovi�, Okovi�, Jaki�, Leki�, �arki�, Halunovi�, Pepi�, Frlju�ki�, Dervi�evi�, Bratovi�, Krnji�, Be�li�, Cucovi�, Otovi�, Orahovac, Hod�i�, Diglisi�, Buni�, Dje�evi�, Efovi�, Graoljevi�, Hafovi�, Krpuljevi�, Luka�evi�, Isljamovi�, Bru�evi�, Red�ovi�, Serhatovi�, Tuzovi�, Lunji�, Jerko�evi�, Ademovi�, Lalevi�, La�evi�, Perovi�, Jaji�.

Makedonci su u osjetnom broju nastanjivali Skadar kao poznati centar trgovine i zanatstva, �ime su se svi oni bavili bilo kao pe�albari ili du�e nastanjeni. Sada ih ima 100 porodica u Skadru.

Srbi porijeklom od starijeg stanovni�tva tako�e su bili brojni u Skadru, kao �to ih je bilo u velikom broju i na �irem prostoru i do rijeke Mat. Sada broje preko 200 porodica u Skadru.

Cilj ovog izlaganja ograni�en je na etni�ke osobine stanovni�tva, pa nije mogu�e izlagati zna�ajne karakteristike ovog stanovni�tva. Me�utim, bitan uticaj na opstanak i nacionalni identitet imali su privreda (zemljoradnja i sto�arstvo), o�uvana sloga, prijateljstvo, gostoprimstvo, ku�na zajednica od nekoliko pasova, obi�aji, moral, crkvena tradicija a od po�etka XIX vijeka i razvijeno �kolstvo. Po svemu ovi elementi narodnog �ivota su bili sasvim sli�ni plemenskom i zadru�nom �ivotu crnogorskih porodica u drugim sredinama. Nijesu izostale ni mnoge osvete, kao moralni i pravni fenomen plemenskog dru�tva u Crnoj Gori i Albaniji.

Karakteristi�ne su �ive veze sa maticom zemljom. U prvom redu to je povezanost izme�u Zete i Vrake, koju je uslovljavala plovidba jezerom a i ro�a�ke i druge prijateljske veze koje su se odr�avale i obnavljale.

Vra�ani su stalno bili anga�ovani kao pomo�ni personal u crnogorskom i kasnije jugoslovenskom konzulatu (tzv. Kavazi), �to samo govori o povjerenju i povezanosti koja ih je karakterisala. Na sve�ano krunisanje Kralja Nikole 1910. godine po pozivu je prisustvovalo 8 biranih Vra�ana. Pojedina�no ili grupno Vra�ani su i u drugim prilikama odlazili u Cetinje, radi zadovoljavanja raznih zahtjeva od crnogorske vlasti.

Za vrijeme ratnih dejstava crnogorske vojske 1912-1913. pri opsadi Skadra Vra�ani su, mu�karci i �ene, prenosili ratni materijal i hranu i njegovali ranjenike, mada nijesu mobilisani pod oru�jem iz odre�enih politi�kih razloga. Sam kralj Nikola sa svojim �tabom bio je smje�ten u selu Grude i Gromir, a po drugim selima u ku�ama Vra�ana bili su smje�teni �tabovi, bolnice i jedinice. U prvom svjetskom ratu 1914-1916. Vra�ani su bili mobilisani u vojsku.

U Vraki su se sklanjali crnogorske komite sa �eneralom Radomirom Ve�ovi�em i Savom Orovi�em ("Ratni dnevnik 1941-1945." Orovi�a). Bili su smje�teni u Ra�u, odakle su se podijelili u dvije grupe, pa je druga grupa bila otkrivena i zbog toga su �uro Roganovi� i Ilija Roganovi� bili osu�eni od austrijskih vlasti. Ove i mnoge druge �injenice govore o neprekinutoj vezi i patriotskim osje�anjima Vra�ana prema svojoj matici, jer nikada nijesu izgubili osje�aj pripadnosti Crnoj Gori.

Pomenuto je ranije da se Vra�ani nijesu vra�ali u starevinu sve dok u Albaniji nije zavladao teror i bezvla��e re�ima kralja Ahmet Zogua 1925. godine. Prvo su se iselili te godine zbog krvne osvete bratstva Pe�ovi�i, Vuja�i�i i �orovi�i, kao i dvije porodice Roganovi�a i jedna porodica Mrenovi�a. Zbog drugih razloga iselio se veliki broj porodica Gorovi�a, Radinovi�a, Krkoti�a i Klikovca, kao i po jedna porodica �inovi�a i Markovi�a. Svi su se nastanili u Crnoj Gori na podru�ju od Zete do Ulcinja.

Masovno raseljavanje pod pritiskom re�ima, upravo progon preko 200 porodica nastupio je u prolje�e 1934. godine, �to je zabilje�io podgori�ki list "Zeta" 8. aprila, 22. aprila i 3. juna.

Potpuno su raseljena �etiri sela (Ra�, Kulje, Mladi Bori� i Derignjat) a u ostalim su ostala bratstva i porodice, gdje danas ima oko 1000 porodica, ne ra�unaju�i Skadar i druga mjesta. Prognani su stizali u Podgoricu a odatle su svi naseljeni na podru�ju Kosova i Metohije oktobra 1934. godine. Dalja sudbina u tom novom stani�tu zadesila ih je novim raseljavanjem 1941. godine, koje je poznato. Imaju�i u vidu da su onda doseljene porodice bile zadru�ne sa vi�e pasova, danas ima preko 650 porodica Vra�ana nastanjenih prete�no u Crnoj Gori, ali i u Srbiji, Kosovu i Metohiji. Sada se ta�no zna gdje je ko naseljen u na�oj zemlji, jer se me�usobne veze i dalje �ivo odr�avaju.

Znamo bratstva koja su ostala kompletno u Vraki i to: �o�, �aban, Stajki�, Stani�, Sekuli�, Camni�, �ekli�, Vuk�evi�, Radusinovi�, Jankovi�, Konti�, Babi�, Dambari�, Pej�i�.

Bratstva koja su u ve�ini ostala u Vraki su: Zlati�anin, Brajovi�, Ajkovi�, Krstovi�, Popovi�, �unjevi�, �ureti�. Bratstva koja su u manjini ostala u Vraki su: Matanovi�, Mikuli�, Rai�evi�, Ba�anovi�, Stankovi�, Martinovi�, Radinovi�, Pejovi�, Re�etar.

Kako je Prezidijum preko Skup�tine Albanije 23. septembra 1975. izdao dekret od 4 �lana kojim se zabranjuje upotreba nepodobnih imena i prezimena, to je dovelo do promjena imena i prezimena Vra�ana i danas nije mogu�e re�i kako je sve to ustanovljeno. Primjer da je Mi�an Mikuli� iz Sela Namenice u blizini dr�avne granice dao imena sinovima Bajram, Alija i Marko govori o posledicama albaniziranja �ivlja. Dalje, znamo da su promijenjena bratstva Pel�i� u �el�e (Vrba), Matanovi� u Foljet (Ro��ela), �inovi� u Grena (ograda ili dvori�te) Brajovi� u Ferizaj (po nazivu njihove livade zv. Fereze) itd.

Utvr�eni su i drugi vidovi nasilja u obliku zabrane maternjeg jezika, �kola, vjeroispovesti, obi�aja, veza sa maticom itd.

Danas je otvoreno pitanje: da li je, poslije svega �to je gu�ilo te ljude, mogu�e ustanoviti njihov identitet po etni�kom porijeklu vjerskim i drugim osje�anjima, te da li se mo�e uzeti u za�titu svaki pojedinac koji pripada nacionalnoj manjini i kada bi to sada htjela, sa tragi�nim zaka�njenjem, da u�ini na�a dr�ava. Taj odgovor i ovdje tra�imo.

Od nastanka Prizrenske lige do danas proteklo je vi�e od 100 godina a neprekidno traje organizovano ostvarivanje njenih ciljeva. To se naro�ito izrazilo u organizovanom falsifikovanju �injenica i podataka o zemlji i stanovni�tvu na podru�ju Albanije i okolnih teritorija prema kojima ona ispoljava osvaja�ke namjere.

U interesu osvaja�ke politike gazi se istorijska istina u mnogim radovima albanskih pisaca koji su zauzeli visoko mjesto i prostor u jugoslovenskoj literaturi. Odsustvo ispravne nau�ne orijentacije i politi�ke pa�nje omogu�ilo je da se namno�e falsifikati i popune prostor gdje je trebalo da nauka ustanovi punu istinu o na�im nacionalnim manjinama. Posledice su poznate, ali ne potpuno.