[Projekat Rastko - Skadar] Stanovnistvo slovenskog porijekla u Albaniji

Projekat Rastko / Projekti Rastko - Skadar / Shkoder

Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji

Dimitrije M. Kalezi�

Srpske �kole u Albaniji

Izvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine

Poznata je stvar da su Solunska bra�a dala slovenskome svijetu azbuku da bi odatle pa dalje potekla istorija slovenske pismenosti i knjige. Razumljivo je da ta pismenost nije nastala kao neki cilj sam za sebe, nego kao sredstvo - upravo sredstvo misije, pa raznih oblika kulture koja je sva bila podre�ena crkvenoj obradi i njegovanju. Tu, pored oltara i u sferi kulta, nastaje i gaji se kultura, jep se tu �ivi, u�i, vlada, pona�a, stvara... Kod slovenskih naroda to je tako od po�etka njihova ulaska u istoriju; tako je, dakle, i kod nas Srba.

Pismenost i �kolovanje su bili dugo, skoro do najnovijega vremena, bar kod Srba, strogo u funkciji Crkve. U Crkvu je uklju�ivan narod, svi �lanovi, a pojedini odre�eni ljudi su stvarali, pisali, u�ili, bogoslu�ili - zajedno od svoga nazna�enja i posve�enja.

Tako, i nikako druk�ije, moglo je da bude i u crkvama Srpske arhiepiskopije, i pod njenim tremovima - mislim na one koje su u srednjem vijeku zidali srpski vladari, naro�ito kralj Milutin.^[1] Njih je bilo prili�no na tlu dana�nje Albanije. Mnoge od njih su poru�ene, ali ih ima koje su kao objekti sa�uvane - konzervirane, i stoje danas, poslije toliko vremena, prazne; ili su adaptirane i promijenjena im je namjena - dakle, i u jednome i u drugom slu�aju one su van svoje autenti�ne i primarne funkcije. Ako jednoga dana do�e do istra�iva�kih zahvata na njima i prou�avanja njihova �ivopisa, moglo bi da se dogodi - i to ne bi bilo nikakvo �udo, nego o�ekivana pojava - da se na�u makar fragmenti izvjesnih kompozicija na njihovim zidnim povr�inama koje oslikavaju ambijent i situaciju �kole - djece, i u�itelja vjere i pismenosti, sve�tenika, bilo mirskoga (svjetovnoga) bilo mona�koga (kalu�erskog) reda. U Bogorodici Ljevi�koj u Prizrenu imamo, na primjer, prikazanu mladost sv. Nikole. Na toj kompoziciji je prikazano kako ga majka vodi u Crkvu da u�i knjigu, a tamo ga do�ekuje kalu�er-u�itelj. Vrlo je osnovano pretpostaviti da je u pravoslavnim hramovima na teritoriji Albanije bila zastupljena takva tematika - bar u onima koje je zidao kralj Milutin u godinama kad je oslikavao Prizrensku Ljevi�ku.

Za ilustraciju teze da se u skadarskom kraju njegovala knjiga, �to �e re�i da je bilo pismenih i onih koji su se opismenjavali, neka poslu�i poznata �injenica da je u jednome od sela u okolini Skadra prona�en zbornik popa Dragolja, na� knji�evni spomenik iz XIV vijeka. To je bilo u Vraki, i to u ku�i koja je bila nasledno sve�teni�ka "kroz 17 koljena", pa je knjiga predavana "od oca - sinu, unuku...".

Sa�uvani slajdovi nam pru�aju mogu�nost zaklju�ka da je u pitanju upravo srpski �ivopis, ali vizantijske kulturne sfere, a ne gr�ki. Naime, po �ivopisu kao �ivopisu bilo bi te�ko zaklju�iti �ijega je porijekla i �ija ga je ki�ica radila - ali ima jedan drugi pouzdan znak kojim mo�emo sa sigurno��u izvr�iti atribuciju njegovu kao srpskoga a ne gr�noga ili �ijega drugo. To su signature na freskama - one su srpske, a ne gr�ke. Slajdovi koje imam u vidu pru�aju jo� jedan dokaz odnosno dokazni materijal o postojanju srpske pismenosti u teritorijama srednje i sjeverne Albanije u �etrnaestom vijeku i dalje: nadgrobne plo�e na kojima su i danas �itljivi slovenski natpisi. Uop�te je nemogu�e pretpostaviti da je gr�ki slikar ispisivao slovenska slova na freskama i grobnim plo�ama. Jest da je to bio na� srpski renesans, koji predstavlja dalji odjek carigradskoga renesansa Paleologa, i kralj Milutin je mecena na�e kulture ba� toga stila, ali je nezamislivo da srpska slova ispisuje slikar Grk; uostalom, za�to bi to on ispisivao, kad to nije radio ni Grk Nikola koji je freskopisao Studenicu, nego. sve je prilika, sam naru�ilac studeni�koga �ivopisa - Sveti Sava.^[2]

Taj stari, predsistematski tip �kole i metod rada u njoj bio je funkcionalan: u�ilo se uz rad, i radilo se. uz u�enje. Tako je uz oca sve�tenika, slikara, tesara, zidara... radio i njegov sin i nastavljao posao. Tako je nastajala lagano jedna tradicija - odnosno, ona je prenesena iz stare Vizantije: primili smo je zajedno sa hri��anstvom.^[3] Istoriju mnogih zanata i vje�tina mo�emo da pratimo �ak iz toga vremena, a neke porodice, gdje zanat ili zvanje prelazi sa oca na sina, isto tako: na primjer prezimena Popovi� i Kujund�i�. Sva podru�ja djelatnosti predstavljala su organske djelove koji su se uklapali u veliki projekt kulture, njegovane u hramu i uz kult. Tu je razvijan moral, vaspitavan ukus... izgra�ivan jedan mentalitet koji je poticao iz jednoga ukupnog �ivota koji je bio eminentno hri��anski. Sfera hri��anske duhovnosti je obuzimala i pro�imala - na�elno gledano - sve. Nije to bio nikakav specifikum srpski, nego je takav bio ukupni koncept srednjega vijeka.

***

Novi vijek i njegov koncept kulture zahtijeva i novi tip �kole. Ta nova �kola, odvojena od Crkve, kakvu u Evropi imamo poslije perioda renesanse, u novom vijeku, kod nas uop�te dolazi prili�no kasno - tek u XIX vijeku, i to prije i vi�e u Vojvodini koja je ipak zalazila u evropsku kulturnu klimu. Pa ni tada to nije bila tipi�no sistematska �kola. �kole su u pro�lom vijeku bile tipi�no parohijalne ili parohijske �kole; �ak i u Vojvodini, ali organizovanije. Pored onih prakti�nih predmeta u ni�im razredima koji su spremali djecu za prakti�ni �ivot, u tim �kolama je preovla�ivalo patrijarhalno vaspitanje i vjersko obrazovanje, jer je to bilo ono egzistencijalno �im se �ivjelo i od �ega se �ivjelo. Zato su djeca tome u�ena jo� od malih nogu, prvo od roditelja. Dakle, "vjersko" nije bilo samo stvar �kolske prakse i teorije, nego �ivota ukupno vi�enog, a za �ivot se dijete spremalo u ku�i i u �koli -u tome je bila funkcionalnost �kole. Crkva je organizovala i imala takve �kole. U mnogim slu�ajevima u�itelj je bio sve�tenik: mu�enik �or�e Kratovac je u�io knjigu i zlatarski zanat kod popa Peje u Kratovu, re�eno je u njegovu �itiju.^[4] Crkveno tutorstvo ili crkveno-�kolska op�tina je bila organ, odnosno du�a i srce koji vode brigu o onome �to je zajedni�ko mje�tanima jednoga sela, odnosno jednoga grada, a to su, u prvome redu, crkva i �kola. U samoj stvari, to dvoje nije odvajano jedno od drugoga, nego kad bi se reklo "crkva" mislilo bi se u prvome redu na zajednicu ili op�tinu vjernih u tome mjestu, a �kola je bila samo ogranak, odnosno podmladak te zajednice.

Teritorije dana�nje Albanije su ulazile u Zetsku dr�avu i Skadar je bio prestonica njena sve do dolaska Turaka kad zetski vladari izmi�u prema brdskim podru�jima: Ivan Crnojevi� zida Cetinjski manastir i prenosi stolicu na Cetinje. Tek poslije Turaka poja�an je rad misionara Rimokatoli�ke crkve. Sjevernije i isto�nije od Skadra imamo neizvjesnu i tragi�nu sudbinu slovenskoga �ivlja; ali u tim godinama Skadar je ipak u druk�ijem stanju od daljih teritorija. Prije svega, on je nekada�nje sjedi�te i sredi�te, pa i sad - on je sjedi�te sand�ak-bega; uz to, on je tu, nadomak nemirne crnogorske granice koju �esto prelaze i skadarski Turci radi napada, i Crnogorci raznim povodima i ciljevima: i radi trgovine, i radi odr�avanja veza sa poznanicima, i prebjegom zbog krvi... Zato u okolinu Skadra stalno se "doliva" svijet iz Crne Gore, naro�ito u bogatu okolinu skadarsku. Mnogi od prebjega nijesu imali dalje nikakve veze sa svojima biv�im ro�acima, ali oni koji nijesu "utekli zbog krvi", pogotovo iz bli�ih teritorija, te veze odr�avaju, a odr�avanje ide dosta te�ko i rizi�no, kao �to je �esto slu�aj preko granice.

Od godine 1828. kad Albanija dobija izvjesnu svoju autonomiju u okviru prostrane imperije Otomanske srpski �ivalj u Skadru i njegovoj naju�oj okolini po�inje da se primje�uje kao grupisana i unekoliko organizovana etnocjelina. Zato u Skadru i oblasti Vrake po�inje da se javlja ideja o kori��enju izvjesnih povlastica, pa se uvi�a prijeka potreba i za �kolom. A �kola treba da bude �ivotna, pa da djecu spremi za �ivot: da probudi njihovo znanje o vjeri pravoslavnoj koje im (znanje) mogu nasledno kroz �ivot pru�iti i roditelji; zatim da poja�a njihovu nacionalnu svijest iz razloga �to su koncentrisani a nalaze se u neposrednoj blizini slobodarske Crne Gore...

U pogledu crkvene organizacije, i budu�i da se nalazi u granicama turske dr�ave, Skadar pripala prizrenskome pravoslavnom episkopu, odnosno eparhiji. Jo� od �arnojevi�eva vremena na�e eparhije na jugu zauzimaju episkopi Grci koji su obavezno turski podanici. Njihov cilj nije bio ru�enje dr�avnoga sistema turske dr�ave, nego o�uvanje pravoslavlja u povjerenim im eparhijama. Tako je rad prizrenskoga episkopa bio tipi�no pastirstvo bez politike u svjetovnome smislu rije�i. Ovo nagla�avamo iz razloga �to �e nam kasnije, u drugoj polovini XIX vijeka, biti jasnije neke intervencije prizrenskoga episkopa Partenija u odnosu na Skadar, odnosno skadarsku �kolu i njeno tutorstvo, a povodom izbora i prijema u slu�bu novog u�itelja.

Prema podacima koji su poznati i u nauci kori�teni,^[5] prva srpska osnovna �kola u Skadru osnovana je upravo 1828. godine. Ali �itave prve dvije decenije njenoga postojanja i rada ostaju u nekom sumraku, obavijene maglom: nema sa�uvanih dokumenata, ne zna se broj �aka, ostala su u predanju imena dvojice njenih prvih u�itelja (Milan i Marko); o njima postoje prava naga�anja: te da su bili bra�a, te da nijesu bili bra�a a jedan se prezimenom zvao Markovi�, i sli�no. Tek, jedno je izvjesno: �kola je ipak nekako radila.

Brigu oko �kole i njenih potreba vodila je crkveno-�kolska op�tina. Ona je, ina�e, bila u stalnome kontaktu i saradnji sa nadle�nim episkopom prizrenskim, a pitanje �kole i njenoga izdr�avanja, posebno rada, bilo je osjetljivo, pa su zato od vremena osnivanja �kole te veze i odnosi bili poja�ani. Po�to je to bila turska dr�ava, i taj episkop i njegovi vjernici, pa i ovi u Skadru, bili su Sultanova paja - dakle, dr�avljani turske dr�ave. Kao takav, episkop je imao pred sobom primarni zadatak �uvanje, razvijanje i dalji napredak pravoslavlja (njegovoga u�enja i morala) kod svojih vjernika koje je on imao pred sobom samo kao pravoslavne vjernike, a ne kao Srbe. Da bi njegov plan rada i�ao �to je mogu�e �to uspje�nije i nesmetano, on je gledao, koliko-toliko, da sti�ava situaciju, jer je Balkan posebno, a i cijela Evropa, u XIX vijeku bio u nekom, posebno nacionalnom previranju. Rimokatoli�ka unijatska propaganda je �irena; njene misije su bile pregle na posao tra�e�i me�u pravoslavnima svoje nove vjernike, svakako ne i me�u muslimanima. Uostalom, ta je misija razmre�ila svoj rad dolaskom Turaka, pa njeni misionari �estare i sti�u �ak i tamo gdje nikad ranije nije bilo rimokatolika. Iako je velika Imperija, kao te�ki bolesnik na Bosforu, kroz cio XIX vijek posrtala i postepeno se klonila svome kona�nom padu, njen teokratski stav je dr�an �vrsto: vjera kao vjera je bila za�ti�ena, i bilo je mogu�e prelaziti iz vjere u vjeru; ali ako bi neko iz dr�avne religije, a to je ona koju ispovijeda sam Sultan, dakle iz islama, pre�ao u bilo koju drugu taj bi to pla�ao glavom. Zato rimokatoli�ka misija nije mogla ra�unati ama ba� ni na kakav uspjeh u odnosu na muslimane; a kako drugih vjernika osim pravoslavnih nije bilo, oni su bili, zna�i, meta i cilj njenih misijskih poduhvata. Sa primanjem unije, odre�eni turski dr�avljanin bi se, nema sumnje, odvajao od svoga srpskoga porijekla i pravoslavnoga uvjerenja, ostaju�i turski podanik rimokatoli�koga ispovijedanja.

Budu�i da je skadarska pravoslavna �kola - a to zna�i, stvarno i srpska, jep drugih vjernika, recimo Grka, nije bilo u ve�em broju - imala pravo javnosti, nju su poha�ala i djeca Grka i Kucovlaha, u�ila srpski jezik i pravoslavni zakon (= vjerou�enje, vjeronauk). Sa ovom pravoslavnom nesrpskom djecom bilo je i rimokatoli�ke djece - upravo iz razloga javnosti rada �kole. U �koli kao takvoj, i javnoj i crkvenoj, nije bilo nikakve bojazni od asimilacije njenih polaznika - bilo vjerske, bilo nacionalne. Uostalom, pravoslavnima je, uop�te gledano, stran prozelitizam. Me�utim, ba� s te strane rad �kole nije bio nesmetan. Svakako usled nedostatka ud�benika (bukvara, katihizisa i mo�da nekih drugih), mo�da i u�ila, �koli su ponudili rimokatoli�ki misionari svoje knjige - svakako �tampane u Rimu, u �tampariji Propagande za �irenje vjere. Te su knjige bile, nema sumnje, u dvojakoj funkciji: kao obrazovna i kao misionarska sredstva. Kad su rimokatoli�ki misionari ispoljili tu svoju dobru volju i spremnost i ponudili te knjige, sve nove i fino opremljene, crkveno-�kolskome tutorstvu, nastala je briga i glavobolja: kako da ih prihvate kad su rimokatoli�ke; da li da se njima samo poma�u zbog nedostatka svojih pravoslavnoga sadr�aja, ili ne; jednostavno - �ta da rade! Zato su se obratili vladici Parteniju u Prizrenu, a on hitno odgovara da te knjige stave na sigurnome mjestu dok on ne do�e, a da u�itelj i roditelji vaspitavaju svoju djecu u tradicijama svoje vjere "kao i dosad". To je bilo upravo u polovini XIX vijeka, ta�nije 1850. godine. Nedostatak ud�benika, svakako i programa, gledali su misionari da iskoriste za ra�un Rimokatoli�ke crkve i da time opravdaju povjerenje i nade koje im je Propaganda poklonila. Ali kod skadarskih pravoslavaca to nije pro�lo; kod vladike Partenija koji onako hitno reaguje taj poku�aj je bio jo� lo�ije sre�e. Episkop Partenije je ovdje reagovao iz jo� jednoga razloga: budu�i da su ponu�ene knjige imale drugu namjenu kao krajnji cilj, vi�e je nego sigurno da bi to izazvalo buru kod pravoslavnih Skadrana, pa i sa politi�koga stanovi�ta to nije bila dobra stvar. Boje�i se bune, episkop upozorava i podsje�a �asno tutorstvo da su oni podanici Sultana i da ne primaju nikoga za u�itelja ko nije Sultanova paja.

Takvo, veoma neorganizovano stanje �kole potrajalo je, prilika je, sve do te, odnosno idu�e godine.

Nije pro�la ni godina dana otkako vladika Partenije podsje�a na podani�ke obaveze i vladanje shodno njima, jep je u pitanju �kola sa pravom javnosti po gra�anskome pravu turskom, - a u Skadar dolazi i biva primljen za u�itelja Nikola Musulin, pravoslavni Srbin iz Gomirja, iz Hrvatske, u�en �ovjek (zavr�io je bogosloviju u Sremskim Karlovcima) i austrijski oficir koji je poslije burne 1848. oti�ao u Srbiju, a onda jo� dalje - u Tursku. Primanje njega u slu�bu upu�uje nas na trag da zaklju�imo da se �asno tutorstvo oglu�ilo o jasnu rije� Vladi�inu i primilo ovoga Hrva�anina za u�itelja. On se njima svidio u�eno��u i rodoljubljem. On je tako i radio. Razvijao je kod mla�ih u duhu i sferi pravoslavlja srpsku svetosavsku misao i organizovao svetosavske proslave, �to Vladici - Grku i turskom podaniku - nije bilo po volji - ni intimno, a kamoli zvani�no.

Budu�i �ovjek upu�en u pitanja �kole i kulture, Musulin je u Skadru, mo�e se re�i, postavio �kolu na noge i uveo u njoj �kolski poredak. Od njegova vremena mo�e da se, po arhivi, prati rad �kole iz godine, u godinu. Vo�eni su dnevnici, izvje�taji o inspekcijama ali nijesu sa�uvani; izvje�taji o izdr�avanju �kole: pomagalo je tutorstvo i pojedini imu�niji vjernici-gra�ani... Poslije Musulina su gotovo redovno u�itelji Vasojevi�i ili Skadrani. Kao �ovjek koji je zavr�io bogosloviju u Austrougarskoj gdje su Srbi, iako brojni i sa svojim institucijama, ipak u tu�oj dr�avi - Musulin je dobro znao �ta zna�i jedna �kola te vrste - bogoslovska. Zato se mnogo zalagao za otvaranje bogoslovske �kole u Skadru. U tome nije uspio, ali ne�e biti da je to njegovo zalaganje ostalo bez ikakva rezultata: nema sumnje, njegov odjek je osnivanje bogoslovsko-u�iteljske �kole u Prizrenu (1871).

Neuspjeli i nekorektni poku�aj rimokatoli�ke misije u�inio je to da i njihovi misionari porade na osnivanju �kole. Jezuiti i franjevci u Skadru osnivaju �kolu, ali znatno poslije pravoslavnih Srba.

Iz sa�uvanih i poznatih podataka vidi se da je �kola bila �etvororazredna, sa po dva mje�ovita odjeljenja. Do 1893. godine bila je mje�ovita da bi te godine bila otvorena posebna �kola za �ensku djecu. Tada su bili u�itelji bra�ni par Tomi� - Filip i Ljeposava. Iz toga vremena sa�uvani su dnevnici u kontinuitetu sve do postojanja �kole 1912, odnosno 1914. godine. Dnevnici su i ranije vo�eni, od vremena Nikole Musulina, ali nijesu sa�uvani; mo�da nijesu ni bili u kontinuitetu. Sve do tada je Crkvena op�tina skadarska, preko svoga tutorstva, izdr�avala �kolu. �kolu, kao i ranije, poma�u imu�niji Srbi, naro�ito trgovci, ali to je bilo prili�no oskudno i neredovno. Tu je i Konzulat ruske carevine koji je jo� od 1871. godine pomagao ovu �kolu. Do toga vremena �kola je obezbje�ivana kombinovano: u�ila i dr. obezbje�uje crkvena op�tina, ud�benici se dobijaju iz Carigrada a docnije iz Crne Gore, a izra�ivani su prema programu koji je propisivalo Ministarstvo prosvjete na Cetinju.

Tada nastaje izvjesna prekretnica u organizaciji i �ivotu skadarskoga �kolstva, svakako nabolje: u�itelje pla�aju Kraljevina Srbija, i Kne�evina, odnosno kasnije Kraljevina Crna Gora; odvajaju se mu�ka i �enska djeca i posebno postoje dvije �kole - mu�ka koja je nastavila da se zove imenom Svetoga Save, �to je ve� u�itelj Musulin po�eo da isti�e, i �enska koja �e se prozvati Marinska, i koju �e od 1900. preuzeti Ruski konzulat da finansira u potpunosti. Takvo stanje �e potrajati sve do njihova ukidanja izbijanjem prvoga balkanskog, odnosno prvoga svjetskog rata.

U Skadru je krajem pro�loga vijeka postojao i Crnogorski konzulat. Prvi konzul crnogorski u Skadru Lazar Miju�kovi� se mnogo zalagao za �kolu i brinuo oko nje. On je, u dogovoru sa mitropolitom prizrenskim Nikiforom uradio da se otvori gra�anska �kola za koju su njih dvojica sastavili program. Uskoro je u Skadru osnovano i obdani�te.

Smje�taj �kole bio je briga Crkvene op�tine. S po�etka je �kola radila u privatnim ku�ama u gradu koje je iznajmljivalo tutorstvo ili su sami imu�niji ljudi izlazili u susret potrebama �kole na odre�eno vrijeme. Zatim je radila u pojedinim crkvenim ku�ama, najvi�e u ku�i pored male crkve. Sve je to bilo neodgovaraju�e i malo tako da je vi�e li�ilo na improvizaciju i trenutno re�enje. Tek kad je (1896) ugledni i imu�ni skadarski Srbin Radivoje Berovi� finansirao izgradnju �kole, skadarska �kola je dobila funkcionalnu i adekvatnu zgradu. To je bila, za ono vrijeme, lijepa i moderna gra�evina - jedna od prvih ku�a dignutih na sprat u cijelom gradu. Zgrada je imala osam odjeljenja, prostranih i svijetlih - po �etiri za mu�ku i za �ensku djecu.

Otkako postoje redovno (do 1874) svetosavske proslave, �iju je redovnu praksu uveo Jeremija Popovi�, postoji i praksa da se o Sv. Savi nagra�uju u�enici, iz priloga imu�nijih pravoslavaca; nagrade su u odijelu i dr. potrebama. A otkako je osnovan �a�ki fond (1902), od tada postoji praksa nagra�ivanja u�enika na kraju �kolske godine. Kpaj �kolske godine je zavr�avan revizijom; ova je bila godinama �isto privatne prirode i predstavljala je zavr�nu sve�anost: u�itelj bi pozvao sve�tenika da izvr�i inspekciju i - to je bilo sve; a onda bi za nekoliko dana do�li ostali rezultati i sve�anosti. Zato nije bilo nikakvih zvani�nih zapisnika, izvje�taja i sl. Tako je to teklo do 1902. godine, kad je mitropolit Nikifor donio naredbu o zvani�noj �kolskoj inspekciji. Od tada se zavodi praksa zvani�ne slu�bene revizije, i podno�enja zvani�nog izvje�taja o tome.

II

Pored skadarske �kole zna se i za �kolu u Vraki. Vraka je jedno, najve�e u krugu od 5 sela srpskih u neposrednoj blizini Skadra. Sva ta sela, zajedno, zovu se zajedni�kim imenom - Vrake. U sredi�tu je Vraka, najve�e me�u njima koje ima i sabornu crkvu, a uz nju i �kolu, zajedni�ku za sva sela. Dolazak Nikole Musulina u Skadar za u�itelja zna�io je mnogo; ne samo za Skadar, nego i za Vraku. Njegovo rodoljublje i njegovo pregala�tvo na polju kulture osokolilo je vra�ke Srbe i dalo im poleta i maha, pa su i oni za�eljeli da imaju svoju �kolu. Od Musulinova dolaska u Skadar uskoro po�inje �irenje prosvjetnih ideja i me�u Vra�anima. Sve do 1875. prvo on pa njegovi naslednici posje�uju Vraku, poma�u im, pou�avaju njihovu djecu i to je sve bila priprema za osnivanje posebne �kole u Vraki. U tome pripremnom periodu, mo�e se re�i, pripremljen je mla�i nara�taj koji �e kasnije biti prihvatilac i nosilac te ideje. Od tada (1873, odnosno 1875) po�inje sa redovnim radom i ova �kola, druga srpska u Albaniji novijega vremena. Za prvog u�itelja je do�ao Mi�a Mili�evi�. Zato njegov po�etak rada je po�etak rada ove �kole. Mili�evi� je bio i paroh, i ta praksa �e ostati, prakti�no, s prekidima, kroz cijelo vrijeme trajanja ove �kole. Za njega i Damjana Isailovi�a postoji predanje koje se �uvalo usmenim putem do na�ega vremena, a izvornih dokumenata nema. Pred samo ga�enje �kole, 1911. u Vraku dolaze za u�itelja Radivoje Martini� iz Bjelopavli�a i Bracan Krkeli� iz Bratono�i�a. Vra�ka �kola nije, izgleda, imala stroge propise kao skadarska - zato sve do 1909. nema nikakvih tragova o nastavnom planu, programu, ud�benicima. I ova �kola je do�ivjela svoj kraj 1912, odnosno 1914. godine, kad i skadarska. Vra�ka crkva, kao i �kola, bila je sve do 1905. godine pod skadarskom, kao njena filijalna �kola; crkva je bila u namjesni�tvu skenderijskom. Od tada ona (tj. �kola) se osamostaljuje; ima svoju zastavu i svoj pe�at sa napisom: Srpska pravoslavna op�tina u Vraki. Od te godine njena �kola ima status zakonom priznate �kole. Njen prvi redovni u�itelj, kao samostalne �kole, bio je Aleksa Leko Vojvodi�. Njegovo izdr�avanje je bilo skromno: ljudi su ga pla�ali birom u naturi, a nedjeljom i o ve�im praznicima u crkvi je i�ao poseban tas za �kolu.

Ako iz dana�nje perspektive bacimo pogled na metod rada u toj �koli, reklo bi se da je to bilo sve slabo i improvizovano. Me�utim, tako ne smijemo uop�te tretirati to pitanje. Ona je svojim konceptom umnogome podsje�ala na raniji rad, oblik i metodologiju �kola: funkcionalnost je u mnogo ve�oj mjeri zastupljena, nego sistematika sa svojim trivijumom i kvadrijumom.

Ratno vrijeme je kao i svako neredovno stanje bilo posebno. Najprije je obustavljen rad �kole da bi bio kasnije nastavljen. Okupacione vlasti u vrijeme prvoga svjetskog rata odobravaju rad �kole, ali one dovode i postavljaju za u�itelja rimokatolika iz Skadra koji nije znao ni srpski jezik; zvao se Fran Pikoli. On zavodi nastavu na albanskom jeziku, jer srpski nije znao. Istina, on je morao da u�i srpski da bi nekako ostvario kontakt sa u�enicima, a �aci nijesu morali da u�e albanski. Ipak, ovom praksom koja je zavedena u ovom periodu sluti se ne�to drugo �to �e da se pojavi znatno kasnije. Istina, Fran Pikoli nije dugo ostao za u�itelja; uskoro prestaje sa radom - da bi �kolu u Vraki preuzeo, po tre�i put, paroh Petar Mrenovi� - sada u poodmaklim godinama.

U pove�em selu Kamenici nalazio se sve�tenik Veli�a Popovi�. I crkveno i �kolsko pitanje u Vraki rije�i�e - u uvjerenju da �e to biti na du�e vrijeme - episkop Viktor Mihailovi� kad Veli�u Popovi�a premjesti iz Kamenice u Vraku i postavi ga za paroha i u�itelja.

Ovo vrijeme od 1912, kad po�inje prvi balkanski rat, pa do 1921, kad �e u novoj dr�avi Albaniji do�i do radikalnijih promjena, predstavlja neku vrstu neredovnoga i prelaznog stanja. Kud �e krenuti razvoj situacije, vidje�e se kasnije, ali Pikolijevo slu�bovanje (1916-1918) ve� sluti ne�to neobi�no.

III

Po�to je zavr�en prvi svjetski rat i obnovljena dr�ava Albanija, �kola je nastavila svoj rad (1919). Ali, sad su iskrsli novi problemi, naprosto izrasli su iz novonastale situacije, a kroz njih se, kao crvena nit, polako, sistematski i uporno probija i privla�i tendencija Albanaca, iza koje stoje, o�igledno, drugi �inioci.

U novoformiranoj dr�avi Albaniji odmah poslije rata se po�elo raditi na formiranju Albanske pravoslavne crkve. Ova crkva je sebe smatrala od samog po�etka autokefalnom, ali njena mati�na crkva, Carigradska patrijar�ija, nije htjela spo�etka da da autokefaliju iz �iste bojazni da time opstanak pravoslavlja ne bi do�ao u opasnost. Vaspostavljena je autokefalna patrijar�ija u Beogradu u koju su u�le sve srpske pokrajinske crkvene organizacije - kako one koje su poctojale zasebno, tako i one koje su preuzete iz krila drugih patrijar�ija, odnosno mitropolija (Carigradske i Bukovinske). formirana je nova dr�ava, Kraljevina SHS. I patrijar�ija i Vlada kraljevine SHS, odnosno kasnije Jugoslavije, vode brigu o dijelu srpskoga �ivlja koji je ostao van granica nove dr�ave. O �ivlju koji je ostao u Albaniji Patrijar�ija brine preko dr Gavrila Do�i�a, mitropolita crnogorsko-primorskog, koji motri, brine, interesuje se, prati... rad Srba u Skadru i okolini; a na jugu o �ivlju srpskoga porijekla vodi pastirsku brigu dr Nikolaj Velimirovi�, episkop ohridski. Preko njih dvojice upisuju se u�enici iz sjeverne Albanije u Bogosloviju na Cetinju, a iz ju�ne Albanije u Bogosloviju i bogoslovski gimnazijski internat u Bitolju; od njih neki kasnije studiraju teologiju u Beogradu. Oni se vra�aju u zavi�ajnu Albaniju i postaju u�itelji, sve�tenici, episkopi... Na kanalu dr�avnoga interesovanja za ovaj dio na�e dijaspore resorno vodi brigu Ministarstvo inostranih poslova u Beogradu, preko Poslanstva u Tirani i Konzulata u Skadru.

U Vraki je u�itelj u ovome periodu opet sve�tenik Veli�a Popovi� koji je, po postavljenju papox ca du�no��u u�itelja. U Skadar su do�li Brajovi�i - Lazar i Vidosava, supru�nici. �kola se, kao i ranije, odr�ava kao parohijalna, neobavezna i autonomna - naslijedila je autonomiju od ranijega vremena. Ali to stanje, o�igledno, ne�e potrajati dugo. U�estali su pritisci iz Tiranske mitropolije, odnosno arhiepiskopije, da se pre�e u bogoslu�enju i u administraciji na albanski jezik, da se prihvati novi, grigorijanski kalendar... U svemu tome ona ima podlogu i potporu dr�ave Albanije. Skadarski ve� vide, sve jasnije, tokom dvadesetih godina kud to ide i �emu to vodi. Patrijar�ija u Beogradu sluti crne dane koji �e uskoro nastupiti. Zato zadr�ava svoj vikarijat u Skadru, ali ni to ne�e biti duga vijeka. Sve�tenik Veli�a Popovi� je konfiniran i poslan u manastir Elbasan na epitimiju. Episkop Viktor moli patrijarha Dimitrija u Beogradu za posredovanje i dejstvo kod nadle�nih da se iz internacije u Elbasanu vrati sve�tenik Popovi� iz Vrake i narodni kmetovi - da sve�tenici bogoslu�e na crkvenoslovenskom jeziku i pi�u svojim narodnim jezikom.^[6] Novi patrijarh Varnava se zala�e da sve�tenik Veli�a Popovi� "mo�e vr�iti slu�bu u selu Vraki na slovenskom jeziku".^[7] Ovo su crkvena reagovanja na albanske postupke. Ona ne predstavljaju nikakvo iznena�enje. Jo� u januaru te (1930) godine Sveti arhijerejski sinod u Beogradu je dobio od Dra�ke mitropolije Deklaraciju Arbanske pravoslavne crkve na koju je stavio svoj prigovor:"... Srpski �ivalj u Skadru i ostalim mestima u Albaniji ima svoja crkveno-�kolska prava, ste�ena mnogo ranije nego je postala Albanska dr�ava i arbana�ki sinod, i nasle�ena iz davne pro�losti, koja se prava ne mogu zbrisati jednostavnom i antikanonskom akcijom ma �ijom, pa ni onom arbana�koga sinoda iz Tirane".^[8]

O�igledno, onaj tzv. prelazni period (1912-1921) je pro�ao i u�lo se u period �iste albanizacije. On �e potrajati do 1932. kad bude zatvorena �kola u Skadru, odnosno do 1933. kad bude zatvorena i �kola u Vraki. Tim povodom je odr�an slu�beni sastanak u Ministarstvu inostranih poslova na kome je bio u�esnik crnogorsko-primorski mitropolit dr Gavrilo Do�i�; on je zahtijevao, brinu�i o skadarskim Srbima, da isposlujemo da imamo arhijereja svoje rase i jezika koji bi ulazio u Tiranski sinod; da nam se prizna ranije ste�ena crkveno-�kolska autonomija.^[9] Na�alost, ni�ta od toga nije bilo: episkop Viktor je bio jedno vrijeme u tim funkcijama, ali - ni�ta nije mogao da u�ini. Morao je da se povu�e. Tada je protjeran ve�i broj Skadrana i Vra�ana, zajedno ca vladikom Viktorom koji je do�ekao kraj svoga �ivota u manastiru Visokim De�anima 8. septembra 1938. godine.

Ga�enjem ovih �kola sve�tenik Veli�a Popovi� je ostao samo paroh, a bra�ni par Brajovi�, koji su bili podanici jugoslovenske dr�ave, vratili su se nazad, po�to su izgubili svoj posao. Dok su bili na poslu, radili su poletno i rodoljubivo. Ministarstvo prosvjete Kraljevine Jugoslavije im je slalo sredstva: ud�benike, u�ila, novac... a gradivo je bilo po jugoslovenskom programu za osnovne �kole.

Uskoro poslije toga dolazi do radikalnoga laiciziranja svih �kola u Albaniji - dakle, i ovih, nekada�nji parohijalnih. Vjerska nastava je isklju�ena iz �kolskoga programa, pa je ostavljeno djeci da fakultativno posje�uju �asove iz te nastave u porodici ili u crkvi - ali u vrijeme slobodno od �kolskih obaveza: nedjeljom ili uve�e, ili da se organizuju specijalne �kole �iji rad ne�e remetiti tok nastave obavezne dr�avne �kole.

Pravoslavni su digli glas protiv ove prakse i izrazili svoje nezadovoljstvo. Njihovu protestu poklanja izvjesnu pa�nju kralj Zogu koji (1937) pi�e otvoreno pismo predsjedniku vlade "u kome izra�ava �elju da se novim bud�etom obezbede krediti za postavljanje verou�itelja po svim varo�kim �kolama u Albaniji".^[10] U vezi s tim Arhiepiskopija u Tirani odlu�uje da hitno otvori bogoslovsku �kolu i da za narednu (1937/38) godinu odredi vjerou�itelje u osnovnim �kolama i u gimnazijama.^[11] Ali, ta nastava vjeronauke nije bila vi�e na srpskom, ni u ovima nekada parohijalnim �kolama srpskim; one su u potpunosti albanizovane - ali, narod je u ku�i i u crkvi u�io svoju djecu svome jeziku i istinama svoje vjere. Bogoslovija u Kor�i je otvorena te (1937/38) godine i davala je kandidate za sve�teni�ki i vjerou�iteljski poziv. Ona je postojala, s pauzom u ratu, da bi do�ivjela svoj kraj 1949. godine. Dalji rezultat toga je prvo zabrana, pa onda ukidanje religije snagom Ustava (1967). To je bio put preko laiciziranja do �iste ateizacije.

Tako se nekada�nje srpske pravoslavne �kole u Albaniji tope dok najzad ne i��eznu: najprije prestaju da budu parohijalne, a postaju dr�avne; pa prekidaju nastavu na srpskome jeziku, jer su albanizovane; pa ostaju bez vjeronauke - da bi je dobile kao dr�avne �kole na albanskom jeziku, a najzad, da ostanu i bez toga.

Srpski jezik i pravoslavna vjera (uostalom, kao i bilo koja druga vjera, odn. religija) postaje danas u Albaniji u najdubljoj intimi i najstro�ijoj konspiraciji - dakle, srpstvu i pravoslavlju traje u XX vijeku u Albaniji katakombski period �itav jedan ljudski vijek.

Napomene

1. imam u vidu kolekciju fotosa-slajdova koju posjeduje arhitekta Ljubi�a Foli�, profesor Univerziteta u Pri�tini.

2. Svetislav Mandi�, "Drevnik. Zapisi konzervatora", Beograd, 1975; 81-88.

3. Luj Breje, "Vizantijska civilizacija", prevela Ivanka Nikolajevi�, "Nolit", Beograd, 1976, 407-446.

4. Kompletno kriti�ko izdanje teksta "�itija �or�a Kratovca" izdao je Dimitrije Bogdanovi� u Beogradu 1976.

5. Imam u vidu slede�e radove o ovim �kolama: Filip Proti�, "Srpska �kola u Skadru", Cetinje, 1914; dr Dragoje �ivkovi�, "Crnogorska osnovna �kola u Skadru (1828-1914)", "Zbornik radova povodom 140-godi�njice Njego�eve �kole iz 1834. godine", Cetinje, 1976, 209-218. i Vasilije Markovi�, "Osnovna �kola u Vraki kod Skadra", "Glasnik Srpske pravoslavne crkve", 1981, 8,147-149. Ovi autori daju imena svih u�itelja do kojih su do�li, sa naznakom godina slu�bovanja - tako da bi lako bilo napraviti njihovu listu, hronolo�kim redom; istina, u tome kontinuitetu ne bi bilo ba� sve, ali ono do �ega se do�lo - tu je.

6. 7/20. III 1930. u A SAS SPC AC (- Arhiva Svetoga arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve, Albanska crkva).

7. Pov. AE Patrijarh srpski Br. 15 od 30. VIII 1930, u A SAS SPC, AC.

8. 20. III 1930; dostavljena je 31. I 1930. u A SAS SPC AC.

9. 2. XI 1933. u A SAS SPC AC.

10. Sin. br. 411 /14. IV 1937. u A SAS SPC AC.

11. Poslanstvo u Tirani, Pov. br. 1033/15. VII 1937. u A SAS SPC AC.