|
|
 |
 |
 |
 |
|
|
Projekat Rastko Skadar: Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji �edomir M. Lu�i�Neka nau�na saznanja, predanja, usmene tvorevine i osvrt na toponomasti�ka obelje�ja vezana za slovensko stanovni�tvo u AlbanijiIzvor: "Stanovni�tvo slovenskog porijekla u Albaniji" - Zbornik radova sa me�unarodnog nau�nog skupa odr�anog na Cetinju 21, 22. i 23. juna 1990. godine�ire�i se po najve�em dijelu Balkanskog Poluostrva slovenska plemena su, tokom 6. i 7. stolje�a, naselila i teritoriju dana�nje Albanije. Op�te je poznato da su ovamo zatekli i (najve�im dijelom) romanizovano stanovni�tvo, koje se mije�alo tokom prethodna dva milenijuma u neprestanim sukobima tada�njih mediteranskih civilizacija. Formiraju�i svoje naseobine, pokraj ili na mjestima ranijih (naj�e��e razru�enih pa i opustjelih) varo�i i utvrda (�iji je osnovni arhitektonski pe�at davalo rimsko ili gr�ko-rimsko gra�evinarstvo) ovi novi naseljenici su nametnuli druga�iji, slovenski, na�in pona�anja i stil �ivota. Htjeli to ili ne, ostaci zate�enog stanovni�tva, morali su prihvatiti te nove dru�tvene forme pona�anja. Ovo tim vi�e �to nije bilo na�ina ni mogu�nosti ma kakvom suprotstavljanju, koje bi za zate�ene sugra�ane i ina�e imalo kobne posljedice; ne samo iz razloga �to su doseljenici bili broj�ano ja�i, ve� i zato �to kod njih nije bilo nastupilo imovinsko raslojavanje, te su, samim tim, za sve pothvate bili skoro jednako motivisani. Tako se, novim prilago�avanjem, domoroda�ko stanovni�tvo vremenom stapalo, rodbinski povezivalo i polako asimiliralo. Slovenski �ivalj, sa druge strane, nastavljaju�i svoju tradicionalnu (iz ranije postojbine donesenu) dobro�udnost i �irokogrudnost (o kojoj su nam ostavili dostojna svjedo�anstva rimski i gr�ki istori�ari) i nijesu odbojno djelovali na pona�anje zate�enih naroda, �to je ubrzavalo njihovu transformaciju i primanje ili podra�avanje slovenskih manira. A ovi su, tako�e, prihvatali na�eni na�in obrade zemlji�ta, a pod uticajem (prvenstveno) gr�ko-vizantijske kulture izgradili i sopstveni stil u gra�evinarstvu. Dakle, ubrzavalo se novo mije�anje i pro�imanje. Mnogoljudno srpsko pleme, najvi�e se, prema Jiri�eku i Cviji�u, naseljavalo na isto�nim i ju�nim prostorima Balkana pa tako i na tlu dana�nje Albanije (od Bojane do Voju�e). Tamo su (uglavnom u planinskom pojasu) nalazili "razbijene arbanske naseobine... [1] sastavljene od mje�avine poluromanizovanog ilirsko-keltskog i aromunskog stanovni�tva. Borave�i tu u primitivnom (ina�e zadru�nom) na�inu �ivota, ovo �ivlje je bilo vi�e nomadsko i tavorilo takore�i izvan civilizacijskih tokova tada�njeg vremena. Nasuprot njima, slovensko stanovni�tvo, uglavnom je naselilo sredi�nji pojas, obzirom da primorski (sem mjestimi�no) i nije bio privla�an. U njihova naselja povremeno je dolazilo i (uglavnom iz ekonomskih potreba) mije�alo se ostalo pa i ono iz planinskih predjela. Ovaj proces odvijao se svuda pa i "u predjelu Arbanu (starosrpski Raban) kod Kpoje, po kome se �itav narod nazivao latinski Arbanenses (Alb), a sli�no tome, srpski, Arbanasi."[2] Ni stanovni�tvo sjevernih krajeva, prema postoje�im izvorima, tako�e nije bilo autohtono ve� izmije�ano sa Vlasima, Cincarima i drugim, te poluromanizovano ili romanizovano, a neprestano se koristilo upadima i plja�kom sa druge teritorije. Jedno od svjedo�anstava za potvrdu navedenog nalazi se i u dubrova�kom arhivu, gdje se �uvaju sudski iskazi o�te�enih trgovaca koje su, krajem septembra 1278. godine, negdje kod Tare (na putu iz Brskova prema Kotoru) presreli i oplja�kali izvjesni Arbanasi.[3] Obzirom da su sli�ne njihove akcije ometale normalan protok trgova�kih karavana iz srpske dr�ave prema primorju, Nemanji�i su poja�avali obezbje�enje na tim putevima. No, plja�ka�ki pohodi ovih sprije�eni su, u potpunosti, tek za vrijeme srpskog cara Du�ana. Tada su se okrenuli prema jugoistoku, ka gr�kim teritorijama, gdje su se aktivirala neprijateljstva "izme�u arbana�kih planinskih pastira i gr�kih arhonata i varo�kog stanovni�tva".[4] Mje�anje je bilo naro�ito intenzivno u periodu od sredine 12. do po�etka 15. stolje�a tako da se javljaju predanja o istom genealo�kom porijeklu. Tradicija takvih pripovijedanja nastavljala se i kasnije, a u novijem vremenu vezuje se i za neka poznata knji�evna imena. Marko Miljanov, npr. izvodi zajedni�ki korijen (od iste bra�e) za pleme Ku�e i neka arbana�ka.[5] Sli�no je tvrdio i Sveto Du�i� (tako�e Ku�), a upore�uju�i dokaze poznatih istra�iva�a i etnografa: Erdeljanovi�a, Novakovi�a, Lalevi�a, Proti�a itd. kod svih je uo�ljivo da se izvode zajedni�ki preci za srpska plemena: Ozrini�a, Pipera i Vasojevi�a sa arbana�kim Hotima i Krasni�ima.[6] Ovo je, naravno, vrlo zna�ajno za postavljanje teze da je arbana�ko stanovni�tvo heterogenog sastava, �to zna�i da su njihove etnogenetske osnove vrlo labave, te da su (tokom dugog istorijskog procesa) bili oslanjani jedni na druge i primali mnoga zajedni�ka obelje�ja, vezuju�i se za sli�ne legende i predanja. Dolaskom Turaka i poja�anom islamizacijom jedni se (zahvaljuju�i beneficiranom statusu) odra�aju i name�u drugima. Obzirom da su, primanjem islama, sticali sve povlastice koje su imali i ostali Turci automatski su se trudili da (�ak i u sje�anju) zaborave na bilo kakvu vezu sa svojim precima te, "poput janji�ara" nerijetko postajali i od Turaka opasniji nasilnici nad svim �to ih je sa Slovenstvom vezivalo. Tako se, kako je pritisak islamizacije bivao ja�i, pove�avao broj ovog odro�enog i odnaro�enog stanovni�tva, pri �emu je, tako�e, dosta u�inilo i vi�e�enstvo. Pove�anim natalitetom poja�avalo se zlostavljanje i antagonizam prema drugoj konfesiji. Me�u ostalim Slovenima na tlu Albanije uve�avao se rizik �ivljenja �to je vodilo ili iseljavanju ili pasivizaciji bilo kakvog vida suprotstavljanja. Stara izreka "Poturica gori od Tur�ina" na�la je ovdje pravo mjesto i punu primjenu u svakovrsnom teroru, prvenstveno nad ortodoksnim, tj. pravoslavnim �ivljem kao najbrojnije prisutnom. Cviji� (svakako do sad najve�i poznavalac etni�kog sastava stanovni�tva Balkanskog Poluostrva) smatra, poput Jiri�eka, da je ranija arbana�ka mje�avina naro�ito "izmije�ana sa Slovenima... u toku srednjeg vijeka".[7] Po njemu, "jo� u po�etku turske vladavine ve�ina Arbanasa[8] je primila islam; oni su bili potpora turskom re�imu i najsvirepiji ugnjeta�i. Neznatnu manjinu, ka�e on, �ine pravoslavni Arbanasi na jugu i katoli�ki na sjeveru (neka od malisorskih i miriditskih plemena)". Dr�e�i se istra�ivanja ovog etnografa saznajemo da na teritoriji Albanije "krajem 10., po�etkom 11. vijeka i docnije, doline i ravnice su bile naseljene Slovenima, a Arbanasi i Aromuni su stanovali na pobr�ima i u planinama."[9] Me�utim, oba nau�nika, Cviji� i Jiri�ek, pouzdano tvrde da su i u doba vladavine An�ujaca (od sredine 13. do sredine 14. vijeka) okolinu Drima i nizije u Albaniji naseljavali slovenski stanovnici, "koje su (po K. Jiri�eku) poja�ali srpski doseljenici za vrijeme srpske vladavine, naro�ito u 14. vijeku". "Jo� i danas se (nastavlja dalje Cviji�) i u sred Arbanije nailazi na ostatke ovog poarbana�enog srpskog stanovni�tva. Po tradiciji plemena sjeverne Arbanije, ona su mje�ovitog, arbana�ko-srpskog porijekla. Smatraju sebe za srodnike crnogorskih plemena. Poznato je da je arbana�ki narodni junak Skenderbeg, arbana�ko-srpskog porijekla".[10] Tragaju�i dalje za slovenskim stanovni�tvom u Albaniji nije te�ko uo�iti da je ono i za vrijeme Turaka u ve�ini zastupljeno na prostorima oko Elbasana i na podru�ju Mokrog, gdje je "poarbana�eno". Sli�no je i sa oblasti Opara kod Devolija,[11] odakle su se neke od tih porodica preselile u bitoljski kraj. Naslanjaju�i se tako na Cviji�eva ispitivanja, Slovene nalazimo uzdu� i poprijeko �itave Albanije, bez obzira na njihovo konfesionalno opredjeljenje. Velika sela islamiziranih Srba su u Drimkolu, a najve�a srpska oaza je Golo brdo, koje je, po�etkom ovog stolje�a, bilo djelimi�no islamizirano. Sli�no je i sa stanovni�tvom oko rijeke Ma�e, te u Bul�uzima i u oblasti �ermeniki, gdje su se sve do novijeg vremena, odnosno do pred drugi svjetski rat, iako u albaniziranim porodicama, zadr�avali obi�aji sa hri��anskim i srpskim karakteristikama. Cviji� je tokom istra�ivanja na jugoistoku Albanije nai�ao "na neobi�no hri��ansko stanovni�tvo, koje ne zna srpski nego samo arbana�ki, a u neprijateljstvu je sa Arbanasima. U njihovoj oblasti je geografska nomenklatura mahom srpska, a njihov arbana�ki jezik ima izvjestan broj srpskih rije�i".[12] Ubjedljiva je pretpostavka "da je ovo stanovni�tvo jedna vrsta srpsko-aromunskog amalgama koji je o�uvao vjeru, ali je zaboravio jezik zbog blizine Arbanasa".[13] Valja dodati da je na pomenuto stanovni�tvo morao imati uticaja i neprestan pritisak i okru�enje susjeda �iji se priliv stalno pove�avao te tako ometao i onako slabe veze sa ostalim slovenskim �ivljem van ovog podru�ja. Obi�aji su se kao jedina spona a i nasljedna te�nja �uvanja tradicije, zadr�avali u porodi�nom, odnosno bratstveni�kom krugu, a neprestan i verbalni kontakti sa albanskim susjedima (katkad i iz bezbedonosnih razloga) polako uticali na gubljenje izvornog zna�enja rije�i svojih predaka. Tako je nastupalo generacijsko zaboravljanje maternjeg jezika. Treba imati na umu da se sli�an proces de�avao i po drugim krajevima Albanije, s tom razlikom �to je na nekim terenima asimilacija i�la do krajnjih granica totalitarizma, gdje su se izgubili �ak i obi�aji. No, predanja o, za njih daljoj pro�losti, i u tom slu�aju, ostavila su tragove koji se vezuju za slovenske izvore i toponomastiku. Pam�enje srpskih narodnih pjesama koje veli�aju pojedine doga�aje, svojatanje srpskih legendarnih junaka i preuzimanje motiva, zatim, istan�aniji emocionalni naboji vezani za sentimentalni mentalitet karakteristi�an kod Slovena, a dosta slabo izra�en kod ostalih i tome sli�no. Slovensko stanovni�tvo na tlu Albanije bilo je naro�ito izlo�eno poja�anom mije�anju sa ostalim, te i postupnom gubljenju identiteta poslije �uvenih ustanaka na Kosovu i Metohiji s kraja 17. vijeka, iza �ega je nastupila velika seoba i migraciono strujanje prema sjeveru. Masovni odlazak sa Kosmeta i te kako se odrazio na slovensko stanovni�tvo koje je �ivjelo u Albaniji. Oslabile su kulturne i vjerske veze sa mati�nim narodom, islamski pritisak se poja�ao, a neprestane represije, koje je turska vlast dozvoljavala "prorokovim slugama" nagonile su njihove slovenske inovjerce da se (u cilju samoopstanka) prilago�avaju novonastaloj situaciji. Konstantni priliv islamiziranih "arnauta", (kako su naj�e��e nazivani) sa planina u ravni�arske i �upnije predjele Albanije uve�avao se i poja�anim natalitetom, koji su omogu�ili ne samo vjerski ve� i bolji ekonomski uslovi. Sve je to jo� vi�e pogor�avalo i onako te�ko stanje slovenskog �ivlja. Cviji� uo�ava �etiri osnovne arbana�ke struje, koje su ubrzavale raseljavanje ili albanizovanje ostalog slovenskog stanovni�tva tokom 18. i 19. stolje�a. To su: malisorska, duka�inska, struja �kumbije i struja Toska. Malisorska obuhvata "plemena, mahom mje�ovitog srpsko-arbana�kog porijekla", koji su se iz dolina Prokletija kretala u pravcu Kosmeta i u pravcu Limske doline. Ona na Kosmetu su nadopunila izbjeglo stanovni�tvo koje se odselilo pred Turcima prema sjeveru i sistematski potiskivala preostalo na tim terenima. Drugi dio, prema Limskoj dolini, koji su �inili, uglavnom, Klimenti �irio se prema Gusinju, Plavu i dalje nastavljao u pravcu Ro�aja, Gornjeg Ibra, Ribari�a, Sjenice i Novog Pazara. Ovi poslednji (od Ro�aja pa dalje) su se stopili sa tamo�njim islamiziranim stanovni�tvom, napu�taju�i raniju, katoli�ku, vjeru. Mnogi su, postupno (naro�ito oni koji su do po�etka 18. vijeka do�li na podru�je Pe�tera) "primili srpski jezik, koji im je, izgleda, tada bio i u matici poznat".[14] Malisori i Miriditi su se sa Prokletija, sem pomenutih pravaca, spu�tali i prema jadranskim krajevima, desno od rijeke Bojane i Skadra, �ija je okolina bila naro�ito gusto naseljena srpskim �ivljem. Odatle su se �irili prema Ulcinju i Baru. Sve do tog "naprasnog" �irenja, "u Zadrimu i Zabojani (kod Skadra) kako tvrdi Cviji�, preovla�ivalo je srpsko stanovni�tvo, tako je Skadar mogao biti prestonica Zete".[15] Ovaj nau�nik to ekspanzionisti�ko �irenje obja�njava poja�anom plodno��u, obzirom da su "vi�e vjekova ostali bez veza sa spoljnim svijetom. Osim toga, �im su Turci zavladali, ve�ina je Arbanasa primila islam i postala odana turskoj upravi. Kao takvi dobili su potpunu slobodu i postali gospodari. Uz ovo dolaze jo� i ekonomski uzroci", �to ih je podstaklo na naseljavanje plodnih kotlina. "A pod uticajem prevlasti Arbanasa, Srbi su bili islamizirani i poarbana�eni, izuzev jednog dijela onih u oblasti Golog Brda, na lijevoj obali Crnog Drima, i onih koji su prebjegli u unutra�njost Poluostrva. U to vrijeme su po�ele velike arbana�ke migracije".[16] Duka�inska struja se kretala od Ma�e i Lurije i �irila, uglavnom, na Istok. Struja �kumbije kretala se u pravcu zapadne Makedonije iz srednje Arbanije, pravcem puta Bia Egnatia, asimiliraju�i Srbe, a struja Toska (pravoslavni Arbanasi) iz ju�ne Albanije dalje prema jugu i Gr�koj. Progonjenje srpskog stanovni�tva i�lo je, uz sve navedeno, po unaprijed razra�enom planu torture i zvjerskog nasilja. U vezi toga Cviji� ka�e, "Na�in je ovaj: Najprije se jave arnautske �ete, koje odvode djecu i ljude i ucjenjuju ih; stanovni�tvo se prestane baviti sto�arstvom, prestane obra�ivati i njive koje su udaljene od sela, jep ne smije. Pe�alba mu postaje glavna zarada; sve odraslije mu�kinje ide u pe�albu i mnogi ostanu u oblastima zarade. U ovako oslabljenim i zastra�enim selima nasele se najprije po 2-3 arbana�ke porodice. Ti Arbanasi odr�avaju �ivu vezu sa svojim srodnicima u matici i sa cijelim fisom, koji ih, ako ustreba, poma�e; tako Arbanasi postepeno rastjeraju slovenske seljake iz sela".[17] Nije suvi�no napomenuti da ne�ega zajedni�kog sa takvim postupcima ima i u dana�njoj perfidnoj i smi�ljenoj akciji koju vode separatisti na Kosmetu. Arbanasi su se, da bi raseljavali ili arbanizirali slovensko stanovni�tvo, koristili taktikom zaokru�enja njihovih sela svojim naseljenicima, ostavljaju�i ih tako u izolaciji, �to je vodilo potpunoj asimilaciji. No, i pored svega, jo� uvijek do sredine 19. vijeka postojale su znatne slovenske zajednice po sredi�njem i nekim ni�im djelovima Albanije. Ovo je uo�io i francuski konzul Le�en (Lejean), koji je u tom vremenu nai�ao na "male oaze srpskog stanovni�tva" u blizini Dra�a, na Arzenu, zapadno od Elbasana i Opare u donjem toku rijeke Semeni, na u��u Voju�e itd.[18] Istra�uju�i ova podru�ja, Cviji� je zapazio da "u svoj Musakiji, naro�ito u Maloj, geografska imena su slovenska".[19] Ipak, gubljenje sopstvenog nacionalnog identiteta i porijekla preuzimanjem islama (ili, kako se tada zvalo, "tur�enjem") nije teklo lako. Na to su prisiljavale takore�i neizdr�ive te�ko�e, koje su prethodno pre�ivljavali. U vezi sa tim ostalo je niz predanja, koja je sem Cviji�a, naro�ito bri�ljivo bilje�io profesor Atanasije Uro�evi�. Po njemu, islamiziranje i arbana�enje je "te�e i�lo u ranijim vremenima, kada je narod bio ja�i i kompaktniji, pa time i sposobniji za odupiranje". No, vremenom je narod "postepeno popu�tao, seljakao se, iseljavao se, ali su se isto tako postepeno Arbanasi sve vi�e uvla�ili u srpska sela, ili su, pak, svojim selima razbijali i razdvajali srpska sela jedna od drugih. Pravoslavni �ivalj je, tvrdi dalje Uro�evi�, sve ve�ma popu�tao. Najzad, oni koji su iscrpli energiju za otpornost prema Arbanasima i kojima je bilo �ao ili nemogu�no napustiti svoje ognji�te i imanje, nemaju�i kud, prelamaju se te prelaze u islam, da bi sa njim zadobili za�titu protiv arbana�kih besomu�nika i otima�a, jep su oni pod maskom islama ovo i mogli da �ine u turskoj carevini. I ovo je naglavniji uzrok poislamljivanju na�eg �ivlja" i[20] njegovom arbana�enju. Me�utim, ovakva istina, po Uro�evi�u, zamjenjivana je raznim pri�ama o navodnom "dobrovoljnom" prelasku u islam i arbana�tvo. U tome se ide tako daleko da se govori kako su se poarbana�eni preci tobo�e zaricali o Bo�i�u da �e promijeniti vjerom i onda to �inili. Ili, navodno, umjesto da odu u crkvu preina�e odluku i po�u u d�amiju itd. Svi dosada�nji prou�avaoci ovih pitanja gotovo su jedinstveni u zaklju�cima da je arbana�enje bilo iznu�eno, te porodi�na predanja sli�ne tematike smatraju neta�nim, �to se mo�e apsolutno prihvatiti. Ne treba da zbunjuje ni sam odgovor (bilo Arbanasa ili poarbana�enih Srba) da su to u�inili "dobrovoljno". Ovim se �eljelo posti�i, prvenstveno, dodvoravanje i sra�anje sa novim saplemenicima, �to ih je br�e uvodilo u zajednice arbana�kih fisova. Zanimljivo je da se kod nekih poarbana�enih Slovena (naro�ito onih koji su se, i pored primanja islama, iseljavali iz albanske unutra�njosti) nije bilo (makar ne kod prvih generacija) ba� u�vr��eno novo, islamsko, ubje�enje. "Ne zna se ta�no, ka�e Uro�evi�, da li je ovo zate�eno pravoslavno stanovni�tvo poslije prelaska u islam bilo u okultnom hri��anstvu, odnosno u prividnom islamu. Po ne�emu izgleda da je kod njega islam stajao slabo ili da je mo�da samo prividno odr�avan".[21] Na osnovu mnogih pri�a, koje je pomenuti autor sakupljao i analizirao, moglo bi se re�i da je to bio samo paravan iza koga se skrivalo hri��ansko ispovjedanje i tra�io fizi�ki spas od nasilja. Stoga predanja vezana za navodnu "dobrovoljnost" islamiziranja ne treba ni u nom slu�aju ozbiljnije prihvatiti. Iako su Arbanasi, obzirom na primanje islama, u�ivali sva prava kod Turaka, zamjenjuju�i ih ili poma�u�i u svim nasilni�kim akcijama protiv ostalih inovjeraca, ipak su oni (u nekom smislu) od strane Turaka prezirani. To se da zapaziti i u pojedinim stihovima iz kojih se vidi da arbana�ko porijeklo, bez obzira na materijalno bogatstvo, nije smatrano "gospodskim", ve� samo tursko. Tako npr. Turkinja, igraju�i se rije�ima, u pjesmi ka�e: "Sve jabuke, jedna kru�ka - ili, kako to izvorno ljep�e zvu�i: "Iki alma, bir armud U pjesama se Arbanasi, tako�e, naj�e��e nazivaju "Karadaglije", �ime se ho�e ista�i da oni nijesu pravi Turci ve� tamnoputi gor�taci, �to podrazumijeva da ne pripadaju krugu osmanlijske "gospode". Narodni pjeva�i ih nerijetko nazivaju "Poturice, ljuti Arnauti", isti�u�i njihovu opasnost jer "sve to ho�e lomnoj Gori Crnoj". Time je, naravno, nagla�avano da su spremni na �injenje nasilja, �ak i vi�e "od Turaka, kletih zulum�ara", kako ih pjesnik oslovljava. Kad smo, ve�, kod usmenog narodnog stvarala�tva, onda i o tom jo� koju. Naime, uo�ljivo je da su kod poarbana�enih Slovena sa�uvane narodne pjesme o kosovskoj bici, o Marku, Milo�u, njihovim podvizima itd. Ovo se prenijelo i u usmenu knji�evnost kod znatnog broja ostalih Albanaca, ali s razlikom �to se pominjanja srpskih obilje�ja kod ovih junaka ne nagla�avaju. O njima se jednostavno pjeva kao o borcima protiv Turaka, tako da se nacionalno obilje�je, vezano za srpsko porijeklo, zanemaruje. Hvalisanje i veli�anje fisa, kojemu se priklanjaju poarbana�eni Srbi, ima za cilj permanentno dokazivanje pred ostalima, pa se i u pjesmama ogleda. Jezi�ki nanos, ranijeg maternjeg govora, nije lako odstraniti kod poarbana�enog slovenskog �ivlja, a i akcentuacija i umek�avanje pojedinih rije�i �e��e nije identi�no sa ostalima. To, uz ostalo, otkriva i njihovo porijeklo. �ak i �isto�a i urednost su, po Uro�evi�u, izra�eniji kod poarbana�enih Slovena nego kod pravih Arbanasa. Ipak, sklonost ka usmenom pjesni�kom izrazu nasljedno je ve�a kod poarbana�enih Srba. Evo jednog Cviji�evog komentara u vezi sa tim: "I sad se, bez gusala, pjevaju narodne pjesme o Kraljevi�u Marku, Gruji, ludom djetetu i drugim li�nostima, zatim o kosovskom boju, ali vrlo rijetko i rijetko ih ko zna. Ina�e, ostale narodne pjesme opjevaju ljubav i doma�i �ivot".[22] Zar ima �ivljih primjera o slovenskoj tradiciji na tlu Albanije nego �to su narodne pjesme koje se, izvorno, napajaju sa tih terena. Najvi�e ih je, svakako, vezano za "tvrdi Skadar na Bojani". On je i do danas ostao najmarkantniji isto�nik velikog narodnog umovanja, �ak i uprkos neprestanom pritisku koji je na prorije�eno srpsko stanovni�tvo tamo vr�en tokom vjekova, a ne jenjava ni do danas. Kao �to je ovaj grad, prema narodnom eposu, nastao u doba srpske carevine, kad su "Grad gradila tri brata ro�ena, do tri brata, tri Mrnjav�evi�a",[23] tako su za njega vezani i drugi doga�aji, pa �ak i antagonizmi i me�usobni obra�uni srpske vlastele. Dok je, prema pjesmi, "uzidana gradu u temelje..." "mlada Gojkovica", najja�i emocionalni spoj srpske potvrde da je ovo �isto njihovo naselje, koje ne�e nikad ostati izvan svoje slovenske matice, dotle je opis ljepota njegove okoline do tan�ina iznijansiran u pjesmi "�enidba kralja Vuka�ina". Sraslost slovenskog �ovjeka, tokom 14 stolje�a, sa ovim podnebljem, gdje se na svakom kraju ima "ne�to lijepo vidjeti" tolika je da se ni u ma�ti potomaka iseljenika sa tih terena nikad ne gubi. Stoga nije slu�ajno da su Crnogorci ostavili hiljade �ivota na skadarskim bedemima, da bi ga, najzad, uz bratsku pomo� artiljerijske baterije iz Srbije, oslobodili 1913. godine. Na�alost, "malo rukah, malena i snaga", kako Rade vladika re�e ne mogo�e ga osloboditi od germanskih megalomanskih apetita, koji Albaniju formira�e i njoj ga dodijeli�e. Grobovi ratnika obrasto�e travom, ali elegijski zvuci pomenutih i novih pjesama nastavi�e svojim nepromijenjenim glasom nezaborava. Grad i njegova "zelena Bojana" ostado�e vje�no srpski, zahvaljuju�i neuni�tivosti tradicije. No, potreba daljeg izlaganja, nagoni nas da okujemo uzavrela sje�anja i osje�anja i vratimo se glavnim odrednicama ove teme. Slovenski �ivalj Skadra je i u vremenu turske vladavine odr�avao kulturne veze sa ostalim srpskim sredinama u unutra�njosti. Ovo potvr�uju zabilje�ke u vi�e manastira, gdje su Srbi, Skadrani, dolazili da "u�e knjigu". I manastir Dobrilovina, izme�u ostalih, bio je jedan od takvih kulturnih centara.[24] Poarbana�eni Srbi su do po�etka ovog vijeka, prema tvr�enju vi�e istra�iva�a, slabije pamtili arbana�ke pjesme. Uro�evi�, npr. zapa�a da Arbanasi skoro i nemaju svojih narodnih juna�kih pjesama, a da je poznavanje sopstvenog porijekla toliko slabo da ve�ina misli kako im poti�e �ak iz Arabije. Takvo gledi�te, prema Cviji�u, zastupaju i poarbana�eni Srbi.[25] Me�utim, za neke pjesme, koje su nastale vjerovatno pod uticajem islamiziranih Srba, mo�e se pretpostaviti da su novijeg datuma. Pjesma "Kosovska pobjeda" (Fet Kosoves) ne samo da nema rafiniranosti i ljepote koja je svojstvena kosovskom ciklusu, ve� je optere�ena ispoljavanjem simpatija prema Turcima u znak dodvoravanja iza primanja islama. Poarbana�eno slovensko stanovni�tvo prenijelo je i razne sujevjerne pri�e o vilama, vampirima, vje�ticama itd., tako da su se one udoma�ile i kod ostalog albanskog �ivlja. Sli�no je i u pogledu vjerovanja o "zave�tanom blagu" blagu, koje �e se, navodno, "samo otkriti" u odre�eni "zavjetovani" dan, ali uz tako�e predvi�ene rituale �to ih treba tom prilikom izvr�iti. Stevo Du�i� je tako�e zabilje�io vi�e sli�nih verzija o skrivenom zlatu Skenderbega, za koje se sa sigurno��u mo�e tvrditi da su prenesene iz slovenske mitologije. Sem, o�ito promijenjenog imena tobo�njeg zavje�ta�a, lako je dokazati da su ova predanja slovenska. �ak su i simboli, prema kojima se treba orijentisati pri "otkrivanju" tog famoznog bogatstva vezani za hri��anske. Tu je, npr. "crkva sv. Spasa", pa obra�anje i obe�anje "Svetome Jovanu da se gradi crkva", daju prilozi itd.[26] Zatim, "trava raskovnik, �etelina od �etiri lista", neka "bezimena trava" i tome sli�no.[27] Svako dalje upu�tanje u uporednu analizu bilo bi suvi�no, jer bi se, uglavnom, svodilo na raniju konstataciju da je preneseno prelaskom slovenskog �ivlja u islam, a obzirom na zaostalost ostalog albanskog stanovni�tva, tamo bilo prihva�eno i dalje �ireno sa minimalnim izmjenama, ili �ak i bez njih. �iroki tragovi slovenskog postojanja i dugoro�nog opiranja arbana�enju ostavili su najpouzdanija svjedo�anstva u bogatoj toponomastici �irom Albanije. Svi do sad pominjani istra�iva�i, koji su se bavili slovenskim naseljavanjem ovih teritorija, ostavili su obilje podataka vezanih za toponime. Objediniv�i mnoga ranija saznanja sa svojima Seli��ev je utvrdio za preko hiljadu i dvjesta topografskih naziva da su isklju�ivo slovenskog porijekla. Uostalom, za takvo utvr�ivanje i nema nekih te�ko�a, obzirom da se sli�na (dakle dvojna) imena nalaze i van Albanije (naj�e��e u Srbiji, Crnoj Gori i Makedoniji).[28] Prema tome, mogu�e je (u znatnom broju slu�ajeva) saznati i u kom su se pravcu iseljavali, ili pak gdje doseljavali, ovi stanovnici tokom vi�evjekovnih migracionih kretanja, bez obzira na konfesiju kojoj pripadaju. No, takva upore�enja, ovom prilikom, nijesu pravljena, obzirom da bi to iziskivalo ve�i prostor i vrijeme, a i izlazilo iz okvira predvi�ene teme. Tako�e, u albanskom re�niku, ima puno slovenskih leksema, �ije bi kona�no utvr�ivanje zahtijevalo obimnije nau�no anga�ovanje. Seli��ev ih je nabrojio blizu hiljadu, istovremeno nagla�avaju�i da je to samo jedan manji dio.[29] Na kraju, i ovi poslednji podaci istaknuti su samo potvrde radi koliko su duboki i neizbrisivi slovenski korjeni na ovom par�etu balkanskog prostora. Napomene1. Jiri�ek - Istorija Srba, II knj. Beograd, 1952. str. 33. 2. Isto, str. 33. 3. Dubrova�ki arhiv - fasc. 53, 1278. godina. 4. Jiri�ek - cit. djelo, str. 34. 5. Marko Miljanov, Pleme Ku�i - Beograd, 1904. god. od 13 str. i dalje. 6. Vidjeti - Erdeljanovi�, Piperi - Srpski etnografski zbornik br. 17 iz 1911. str. 323-327; Lalevi� i Proti�, Srpski etnografski zbornik br. 5, str. 536. Sli�no i kod Novakovi�a - 37, 1876. itd. 7. Cviji�, Balkansko Poluostrvo, Beograd, 1966. str. 197. 8. Rije� Arbanasi uzima se prema ustaljenom oslovljavanju koje se dugo zadr�alo i poslije balkanskih ratova i formiranja Albanije. 9. Pod Aromunima se ovdje misli ne samo na Vlahe ve� i na Rome, Cincare Kucovlahe, Karavlahe, Karagunime, Crnovince i niz drugih grupa. - Vidi, Cviji� - cit. djelo, str. 197, 199 i 200. 10. Massachi J. Chronigues greco-romames, publiees par clarles Hopf. Berlin, 1873. str. 280. 11. Cit. djelo Cviji�a, str. 197. 12. Cviji�, BP. - str. 198. 13. Isto, str. 198 i 199. 14. Vidjeti "Malisorska struja" - Cviji�, BP. str. 139. 15. Cviji�, cit. djelo, str. 139. 16. Isto, str. 139. 17. Cviji�, BP. str. 140. 18. Zapa�anja Lejeana zabilje�io je i Cviji� u cit. djelu, str. 198.
20. Atanasije Uro�evi�, Naselja i porijeklo stanovni�tva, Srpska Kraljevska Akademija, Srpski etnografski zbornik, knj. 28, - Beograd, 1935. str. 106 i 107. 21. Uro�evi�, cit. djelo, str. 111. 22. Uro�evi�, cit. djelo, str. 143. 23. J. Cviji�, "La peninsule Balkamque", str. 466. i 467. 24. Lj. Stojanovi�, Stari srpski zapisi i natpisi III, 1905. g. str. 130. Tako�e, B. �ekularac, Dovolja i Dobrilovina kao kulturni centri u Potarju, Mostovi, 6r. 109. Pljevlja, 1989. str. 105. 25. Cviji� "La peninsule Balkanique",stp. 446. i dalje. 26. Stevo Du�i�, Srpski etnografski zbornik SKA, - �ivot i obi�aji narodni, knj., 20. - �ivot i obi�aji plemena Ku�i, Beograd, 1931. str. 339. 27. Du�i�, cit. djelo, str. 340. 28. A. M. Seli��ev, Slav�nskoe naselenie v Albanci, fototipsko izdanje, Sofi�, 1981. godine, str. 336-352. 29. Seli��ev, cit. djelo, str. 327-336. |
