Vladimir Ćorović: Istorija Srba

ARS LIBRI Kupite štampano izdanje ove izvanredne knjige

<<   Sadržaj   >>

Srbija za vreme borbi Vizantije
i Ugarske

Mađarska kraljevina, koja se tokom XI veka razvila i ojačala, osećala je od početka XII veka neodoljivu potrebu da dobije izlazak na more. Njena ekspanziona snaga tražila je sem toga i drugih puteva. Odbačeni sa nemačkih granica, Mađari se upućuju prema Balkanskom Poluostrvu kao području slabijeg otpora. God. 1102. oni su prisilili Hrvate na zajednički državni život, a do 1110. pokorili su i primorske gradove koji su pripadali Mlecima i čitav niz severnih ostrva u Jadranskom Moru. Radi tog prodiranja u Dalmaciju razvilo se suparništvo između Mletaka i Mađarske, koje je s izvesnim prekidima trajalo dve-tri stotine godina, podržavano životnom potrebom Mađarske da ima svoju obalu. Pošto su dobili Hrvatsku i Dalmaciju, Mađari su oko 1136. god. doprli i u Bosnu i dobili veliku župu Ramu, koja od 1138 ulazi u mađarsku kraljevsku titulu. Mađari tako dolaze u neposredne veze sa Hrvatima i Srbima balkanskog područja i živo utiču na njihov politički život.

Vizantija, koja se pod tri energična cara iz dinastije Komnena, pod Aleksijem, Jovanom i Manojlom, od 1081-1180. god., digla ponovo i obnovila svoj stari sjaj i svoju moć, morala je doći u sukobe s Mađarskom, koja je tako snažno zakoračila na Balkan. Mađarsko širenje vršilo se na području koje je bilo pod suverenitetom vizantiske krune i na njen račun. Politička podozrenja Vizantije pojačale su i porodične spletke. Car Jovan Komnin bio je mađarski zet i kao takav posvećen u njihove porodične krize. Razumljivo je, da su u tim trvenjima i jedni i drugi, i Mađari i Grci, obraćali posebnu pažnju srpskom držanju. Ako i kad dođe do borbe oni će se voditi ili na samom području gde Srbi žive ili na njegovim granicama; u takvoj prilici držanje Srba moglo je ponekad da bude odlučno. Otud nastojanja Mađara da sa Srbima uđu u što tešnje veze, kao i težnje Grka da među Srbima nađu za sebe što pouzdanije poglavice. Oko 1127. god. došlo je do rata između Vizantije i Mađarske. Mađarska vojska osvoji Beograd i njegovim kamenjem stade pojačavati zemunski grad. Mađari su bez muke prodrli sve do Niša i Sofije, a delimično još i dalje, čak do Filipopolja. Car Jovan pohita da ih suzbije. Kombinujući napadaj s kopna i s vode, on uputi pojaču flotu uz Dunav. Potisnuvši Mađare s Balkana, on ih, zbunjene, potuče na levoj obali Dunava, kod Hrama. Po njegovu povratku Mađari pomognuti od Čeha, ponove napadaj na Braničevo. Car se ponovo vraća na Dunav da ih odbaci, ali je pohod bio žurno spremljen i završio je dosta jalovo.

U vezi s tim ratovanjem javlja se i ustanak Srba, koji su izmoreni međusobnim borbama, bili priznali grčku vrhovnu vlast. U Rasu je sedeo predstavnik Vizantije. Srbi su digli ustanak potaknuti verovatno od mađarskih ljudi. Jednim prepadom oni zauzeše Ras. Grčki predstavnik, Kritopl, pobeže u Carigrad, gde ga car, za sramotu, dade obući u žensko odelo, posaditi na magarca i tako voditi po prestonici. Car sam krenu na Srbe, verovatno posle pohoda na Dunav, i pokori ih. Izvesne zarobljenike preselio je čak u Nikomidiju. Dukljanska Hronika beleži za vreme vlade kralja Đorđa Bodinovića borbe s Grcima, poraz i veliko zarobljavanje. U samoj Raškoj tad je bio veliki župan Uroš, sinovac Vukanov. Ime Uroš, kako je već napomenuo Jireček, nije srpsko i dolazi od mađarskog oblika Ur + osius. Za vreme Uroševo veze između Srba i Mađara dosta su srdačne. Kralj mađarske Stevan II, hoteći da obiđe kao naslednika svog polubrata Borisa, beše namenio krunu svom bratu od strica, slepom Beli. On je Belu i oženio jednom srpskom princezom, Jelenom, ćerkom Uroševom, malo pred svoju smrt (1. marta 1131.).

Ova srpsko-mađarska dvorska veza bila je od znatna uticaja na razvoj daljih događaja. Mađari su težište svoje politike ovog vremena vidno preneli na balkanska pitanja. Njihova borbena linija prelazi Savu i Dunav; oni čak teže da se postepeno učvrste i u moravskoj dolini. Ušavši u borbe ranije s Mlecima i sad sa Vizantijom, Mađari žele, prirodno, da sa slovenskim elementom ostanu u dobrim vezama. Kraljica Jelena i naročito njen brat Beloš, koji živi na mađarskom dvoru, vrše jak uticaj u Mađarskoj. Njihova politika je čvrsta, i miroljubiva. Za vlade Bele II i Jelenino dobili su Mađari Ramu, a možda i ostalu Bosnu. U osnivačkoj povelji manastira Čatara u Mađarskoj, na skupu u Ostrogonu, 1137. god., Bela II "po pristanku cele zemlje" daje bosansko vojvodstvo svom sinu Ladislavu. Nema nikakva pomena o tom kako je Bosna došla u mađarski posed; ali ne izgleda nemoguće, da je dolazak Mađara u Ramu, svakako iz Dalmacije, mogao biti i bez otpora s bosanske strane. Posle smrti kralja Bele (1141. god.), regentsku vlast za njegova maloletnog naslednika Gejzu I, vršili su kraljeva udovica Jelena i brat joj, palatin i ban Beloš. S Belošem se još jače naglašava slovenofilska politika mađarske države. Za mladog kralja Gejzu bi isprošena kći ruskog velikog kneza u Kijevu, a Beloševa kći je udata za brata nove kraljice.

U ovo vreme, nekako, javlja se u Bosni ban Borić. On je poreklom iz Grabarja, blizu Broda, i imao je poseda na obe strane Save. Kako je i zbog kojih zasluga došao Borić do časti bosanskog namesnika, odnosno bana, nije poznato; zna se samo, da je pripadao jednom jakom brastvu. Ne zna se ništa o tom, da li je za bana došao pristankom naroda, ili zahvaljujući svojoj ličnoj vrednosti, ili kao mađarski poverenik. U ovom poslednjem slučaju bilo bi za mađarsku politiku tog vremena karakteristično, da je na to mesto postavljen on, Srbin ili Hrvat, a ne koji od mađarskih velikaša.

God. 1143. dolazi na vizantiski presto car Manojlo Komnin. To je poslednji veliki, pravi car Vizantije; lep, darovit, fizički vanredno razvijen, poduzetan u velikim planovima i smeo u podvizima. "Manojlo je bio ideal jednog viteza po franačkom shvatanju" kaže lepo H. Gelcer. Njegova je snaga, istina, bila više fizička nego intelektualna, ali je imponovala, i dala Vizantiji ugled kakav više nikad nije imala, naslanjajući se na tekovine dva njegova velika romanska prethodnika. Za njegova vremena prošao je drugi krstaški pohod preko vizantiskog područja u Evropi, 1147., i opet ne bez kriza i sukoba. Carevi sukobi sa zapadnjacima dadoše povoda Normanima da obnove svoje davne napade na istočnoj obali Jadranskog Mora i da napadnu i druga područja Carevine. Kad ih je Manojlo potukao i kad se spremao da ih napane i u Italiji, Normani pokušaše na sve načine da zabave cara nekim domaćim zlom. Obratiše se čak i Mađarima, pa i nama Srbima, da bi se krenuli protiv Vizantije i olakšali njihov položaj. Teško je utvrditi, da li je srpski ustanak iz 1149. god. u kakvoj vezi s tom agitacijom, ili je ta veza samo kombinacija grčkih hroničara po koincidenciji događaja. Istina je, samo, da je veliki župan raški Uroš Prvoslav ustao protiv Vizantije. Car Manojlo, osvojivši od Normana Krf, dođe s vojskom lično u Srbiju i zauze Ras. Srbi su se bojali otvorena sukoba s njime, pa se povukoše u planine. Ostavivši kao svog namesnika Konstantina Anđela on je pošao da pokori i ostale pobunjene strane. Zetski knez Radoslav ne beše se pridružio ustanku i s toga je sad bez bojazni izišao pred cara. Manojlo ga je lepo primio i ostavio ga, da kao njegov vazal vlada i dalje. Pošto je na juriš osvojio grad Galič niže Zvečana car se morade vratiti u Ras, jer su Srbi tu bili pritesnili njegova namesnika. Srbi se ponovo povukoše u planine, kuda ih grčka vojska nije smela da goni. Kako je u to vreme nastala i zima, car Manojlo popali Urošev dvor, opleni okolinu Rasa i vrati se u Carigrad. Iduće godine on više nije hteo da kreće na Srbiju, dok je u gori bilo lista, nego po staroj taktici, preporučivanoj još od Pseudo-Mavrikija, sačeka da list opane, kako bi Srbi imali manje skloništa, a njegova vojska manje iznenađenja. Srbi su za to vreme ušli u savez s Mađarima i čekali pomoć od njih. Obavešten o tom car je pošao u Niš, da odatle lakše spreči spajanje srpske i mađarske vojske, ako bi ova pošla starim putem niz moravsku dolinu. Čuvši, verovatno, za izvesna kretanja oko Save on požuri iz Niša i preko Lugomira izbi na Savu, a odatle na Drinu. Ova reka je, kaže Kinam, savremeni grčki hroničar, razdvajala Bosnu "od ostale Srbije". Mađari su za to vreme već bili stigli u Srbiju, verovatno preko Bosne. Njihove pomoćne čete sačinjavahu Pečenezi i muslimansko hazarsko pleme Kalisija, koje beše naseljeno oko Sremske Mitrovice i koje je, nema sumnje, u vezi i sa mesnim nazivom Kalesija kod Zvornika. Kod Drine dođe do prvih sukoba. Car je za to vreme s većim delom vojske čekao na sečeničkom putu da bolje razmotri opštu situaciju, pa onda krenu na Taru, gde se behu združile srpske i mađarske čete. U borbi su obe strane pokazale mnogo junaštva, ali su Grci, bolje vođeni, odneli pobedu. Naročito se u toj borbi lično istakao sam car. Borio se kao legendarni Roland, spasavajući svoje iz najtežih situacija. U dvoboju s mađarskim vođom Bakhinom, jednom grdosijom retke snage, dobio je čak jedan strahovit udarac po glavi, čiju je smrtonosnost odbila samo jaka kaciga, koja mu se ipak bila zasekla u meso. Na kraju tog strašnog dvoboja car je ranio Mađara po ruci i zarobio ga. Bakhinovim padom rešena je i bitka. Tad se pokorio i Uroš. U pokajničkom odelu došao je on caru u tabor i molio i dobio oproštaj. Ustavši ispred carevih noga, on se zakleo na vernost i primio obavezu da će pomagati cara sa 2.000 ljudi pri ratovanju u Evropi, na zapadu, a sa 500 u Aziji, na istoku, mesto sa 300 ljudi koliko se dotle davalo.

Pošto je pokorio Srbe car odluči da kazni i Mađare. 1151. god. spremao je napadaj s planom, da mu oveća flota s Dunava pomogne iskrcavanje vojske, koja se okupljala oko Beograda. Kad flota zakasni on je ne htede čekati, nego se čamcima prebaci u Srem. Dopro je, pleneći, do Fruške Gore, a onda se vratio da uzme duže opsađivani Zemun. Broj zarobljenika bio je ovoga puta veći od broja careve vojske. Mađarska vojska, koju je vodio Beloš, nedovoljno jaka brojem, manevrisala je prema Braničevu, hoteći možda da ugrozi Grcima veze sa zaleđem. Car se uputi odmah na taj kraj, da ugrozi Mađare i u Tamiškom području. Zbunjeni i uplašeni Mađari zatražiše mir i car im ga dade zadovoljan postignutim uspesima.

Mađari ne mogoše da prežale ovaj neuspeh i s toga se počeše spremati na osvetu. U veze s mađarskim dvorom uđe vizantiski namesnik u Beogradu i Braničevu, a carev rođak, Andronik Komnen, lep, hrabar i vanredno duhovit čovek, ali cinik, do krajnje mere. On je bio voljan da izda Mađarima dunavske grčke tvrđave pod uslovom da mu oni pomognu dobiti carsku krunu u Carigradu. Manojlo je na vreme pohvatao prepisku o toj stvari i sprečio izdaju. Mađari domalo pređoše u otvoren napadaj, spremivši se dobro i polako. S jeseni 1154. god. krenuše oni i opet na Braničevo, s pomoćnom vojskom bosanskog bana Borića, Čeha i s nešto tuđih plaćenika. Car Manojlo, nimalo iznenađen pođe im u susret. Na glas o njegovu dolasku, u mađarskoj vojsci nasta zabuna i povlačenje. Zbog nadošle vode ne mogaše Mađari da pređu odmah Dunav, nego se uputiše prema Beogradu, da tu prebrode Savu. Prilikom toga povlačenja nastradao je od Mađara jedan grčki odred, koji je bio upućen da progoni Bosance s banom Borićem, pa naišao na njih. Car je s mukom uspeo, da umiri uplašene Beograđane, koji su hteli da se predaju Mađarima. Iduće godine, kad se car spremao na nove akcije, Mađari mu ponudiše mir, pobojavši se njegovih veza sa Fridrihom Barbarosom. Car je brzo pristao na mir hoteći da dobije slobodne ruke protiv Normana u Italiji.

Za vreme ovih mađarsko-grčkih borbi Rašani se ne pominju kao mađarski saveznici. Veliki župan Uroš II, koji je bio mađarski prijatelj, beše potisnut, a kao njegov takmac izbio je Desa, njegov brat. Desa je oko 1150. god. postao gospodar Duklje, Trebinja i Zahumlja, verovatno posle rata s Grcima. Iz god. 1151. postoji jedna njegova povelja benediktinskom manastiru Sv. Marije na Monte Garganu, kojom mu je ustupio ostrvo Mljet. Ojačavši se na svom području, Desa je potisnuo brata, možda i kao predstavnik one politike, koja nije htela da se naslanja na Mađare. Oba su se brata našla pred carem Manojlom, kivni jedan na drugog, s puno uzajamnih optužaba. Čak su i sablje potrzali jedan protiv drugog. Manojlo se opredelio ovog puta za Uroša, nemajući sigurno nikakva dokaza da je prekršio zakletvu. Tražio je, naravno, od njega da se na primljenu obavezu zakune još jednom i uzeo mu je, za veću sigurnost, još i taoce. Međutim, car nije odbio ni Desu. On je njemu, verovatno kao predstavniku antimađarske struje, dao kao lično leno bogati neki kraj "Dendra", upravo neku "Šumadiju", uz raške zemlje. On je tako od Dese napravio svog poverenika i večnu opomenu za Uroša.

Uroš se nije dugo održao. Neposredan uzrok njegovom padu nije poznat, ali je sigurno da je izgubio poverenje kod cara Manojla. Kao njegov naslednik javlja se Beloš, možda njegov mlađi brat, koji se zbog dinastičkih sukoba u Mađarskoj sklonio u Rašku. Ali Beloš ne ostaje dugo na prestolu, nego se doskora ponovo vraća u Ugarsku. Iza njega dolazi na vlast Desa, oko 1150. god. Ovo je bio čovek širih veza i veće energije. Ulazio je u pregovore s Nemcima, a izgleda da se orodio i sa mletačkim duždom Vitalom II Mikijelijem, udavši svoju kćer za njegova sina Leonarda. Glavnu svoju aktivnost razvio je Dasa u Zeti, gde je potisnuo tamošnjeg kneza Radoslava na primorje od Kotora do Skadra. Prema Vizantiji bio je Desa s početka lojalan i povratio joj je onu oblast "Šumadije", koja mu je bila ustupljena kao lično leno. Ali, god. 1162., kad je u Ugarskoj digla glavu antigrčka stranka i proterala jednog Manojlovog kandidata za presto, Desa počinje politiku koja nije bila dovoljno pouzdana za Grke. On ponovo zauzima ustupljenu oblast "Šumadije" i ustručava se, sve do dolaska careva u Niš, da uputi u grčku vojsku obavezni broj pomoćnih četa. Manojlo s toga sumnja u nj, veruje u neke opasne veze Desine s Mađarima i na kraju odlučuje, da Desu ukloni iz Srbije povedavši ga sa sobom kao zarobljenika.

Mađarska je tokom 1162/3. god. bila poprište ogorčenih dinastičkih kriza, koje su, zbog vizantiskog posredovanja, dobile čisto politički karakter. Posle dugih borbi pobednik je ostao Stevan IV, sin kralja Gejze. Za vreme tih borbi bosanski ban Borić držao je stranu vizantiskog kandidata, isto kao i stari Beloš, koji je u to vreme bio ban Hrvatske. Posle Stevanove pobede Belošu nestaje traga; po svoj prilici svrgao ga je mladi kralj kao svog protivnika ili je poginuo u vreme tih međusobica. Isto tako mađarski kralj se osvetio i banu Boriću, poslavši na nj s vojskom nemačkog viteza Gotfrida, rodonačelnika porodice Kelad. Jedan mutni izvor pominje, da je bosanski vođa bio potučen i da je Gotfrid radi svog uspeha postao miljenik kralja Stevana. Kao kraljev pristalica verovatno je došao s Gotfridom u Bosnu i jedan knez Kotroman, koji je s kraljem Stevanom 1163. god., kao svedok, potpisao povelju s povlasticama spljetskoj crkvi. Možda je taj Kotroman, "Got", kako ga zovu dubrovački izvori XV veka, pravi rodonačelnik bosanske dinastije Kotromanića.

 

 

<<   Sadržaj   >>