Predrag Mihajlović Cile i Milomir Minić

SPOMENAR 1904-1914
Snimci kragujevačkih fotoamatera

Knjiga je realizovana u sklopu projekta "Književna i kulturna istorija Kragujevca" Centra za naučna istraživanja SANU i Univerziteta u Kragujevcu Rukovodilac projekta akademik Predrag Palavestra

Istraživanje i zaštitu građe objavljene u ovoj knjizi autori su izvršili u Narodnom muzeju u Kragujevcu 1992-1994. godine

• Biografije autora knjige

O ovoj knjizi:

• prof . dr Andrej Mitrović

• Irina Subotić (muzejski savetnik Narodnog muzeja u Beogradu)

• Ratko Božović

• Dragoljub Tošić (majstor fotografije FSJ, EFIAP)

Predrag Mihajlović Cile i Milomir Minić

SPOMENAR 1904-1914

Snimci kragujevačkih Fotoamatera

Kragujevac je imao stotinak kuća i oko hiljadu stanovnika u vreme kada ga je knez Miloš proglasio prestonicom Srbije 1818. godine. Formiranje državnih i kulturnih institucija u Kragujevcu u prvoj polovini veka (skupština, licej, štamparija, teatar...) i otvaranje topolivnice 1851. godine dali su izuzetan zamah demografskom, kulturnom i industrijskom razvoju grada. Železnička pruga dolazi u Kragujevac 1886. godine, stvaraju se velike izvozne firme sa sedištem u gradu, Kragujevac ekonomski jača i prvu deceniju XX veka dočekuje kao treći po veličini grad u Srbiji sa više od 15000 stanovnika. To je vreme u kome nastaje priča u slikama koja je sadržina ove izložbe i knjige.

Akteri priče su mladi, imućni i obrazovani ljudi. Rođeni u Kragujevcu, školovani u Minhenu, Beču ili Londonu, oni u mladim godinama postaju industrijalci, direktori banaka, trgovci. Imaju dosta novca i slobodnog vremena. Koriste ga baveći se fotografijom, a na snimcima ih možemo videti kao velosipediste, lovce, jahače, klizače na zaleđenom jezeru... Verovatno su fotografiju prvi put doživeli u kragujevačkom ateljeu Ljubiše Đonića. Možemo da predpostavimo kakav je utisak strahopoštovanja moglo da izazove snimanje, kada se prvo staklena ploča u mračnoj komori nalivala kolodijumskom emulzijom, stavljala ispod crnog plašta u veliku salonsku kameru, pred kojom je okružen dekorom i zastorima model nepomično stajao obasjan mekanim osvetljenjem sa staklene tavanice. Koliko je drugačiji bio proces izrade fotografija koji će videti školujući se u Evropi. Taj postupak, već deceniju prihvaćen, zbog osetljivosti nove "suve" ploče i jednostavnosti njene obrade počeli su uveliko da koriste ljubitelji fotografije okupljeni u mnogobrojne fotografske klubove. I Srbiju je zahvatio taj talas: u Kragujevcu je kralj Milan 1898. godine snimao svojom boks-kamerom konjičke trke. Prvi klub fotografskih amatera u Srbiji osnovan je u Beogradu 1901. godine, kada je bila i "Prva izložba amaterskih fotografskih snimaka u Kraljevini Srbiji". U Kragujevcu je Klub fotoamatera osnovan početkom marta 1904. godine, predavanja su držana nedeljom u 10 sati u sali kragujevačke gimnazije, a lokalne novine beleže daje među polaznicima bilo i žena. Kragujevački amateri su izlagali svoje fotografije. Miloje Vasić, major u Vojnotehničkom zavodu, jedan od osnivača kluba, na Izložbi balkanskih zemalja u Londonu 1907. godine je imao 23 fotografije Kragujevca. Ljuba Petković, bankarski činovnik, na Prvoj izložbi fotografija srpskog geografskog društva u Beogradu 1911. godine dobio je treću nagradu za snimke načinjene u jugozapadnoj Srbiji. Na istoj izložbi je Svetozar Nikolić, trgovac, izložio fotografije Kragujevca posle velike poplave 1910. godine. Čega sve nije bilo na amaterskim snimcima: porodične atmosfere, izleta na velosipedima, dece lepo obučene za Vrbicu (sa zvončićima oko vrata), berbe grožđa, lova, seoskih i gradskih svadbi, gradskih besprizornika i boema, poplava i požara, a i u rat su 1912 i 1913. godine išli noseći aparate po odobrenju vojnih vlasti. Svi su radili aparatima koji su koristili ploče 9x12 cm i sa ploča fotografije dobijali kontaktnim kopiranjem na aristohartiji, koja je vrlo tanka, pa su snimci tonirani u braon tonu stavljani da se čuvaju u lepo urađenim albumima. Petković je svoje snimke lepio na tabloe, sa ispisanim legendama i sve ih skupa uramio.

U ramovima zaturenim na tavanu i albumima koje je sve ređe neko otvarao, ove fotografije traju osamdesetak godina. Posle dva svetska rata, nacionalizacije i izbacivanja vlasnika iz kuća, posle fizičkog nestanka svih ljudi koji su na njima ( i samo na njima, preneti na srebrnu emulziju, njihovi likovi traju), neke od ovih fotografija su dočekale da stignu do naših dana. U ustanovama koje se bave zaštitom kulturnih dobara i u privatnom vlasništvu danas je oko osam stotina snimaka kragujevačkih fotoamatera iz perioda 1904-1914. godina. Stručnjaci Narodnog muzeja iz Kragujevca su izvršili uvid u ove zbirke i obavili osnovne poslove zaštite: reprodukovali snimke, izradili kopije za obaveštajne kartone i sakupili tako na jednom mestu veliki broj podataka vezanih za ovaj period. Obrađeni materijal je rezultirao izložbama fotografija S. Nikolića i Č. Bojadžića "Kragujevac na snimcima prvih amatera 1900-1914." u Kragujevcu 1986. godine (Mali likovni salon), Beogradu 1986 i 1989. godine (Salon fotografije, Sava-centar), a korišćen je u izložbama "Kragujevac na starim fotografijama 1859-1918." u Kragujevcu 1989. (Umetnička galerija) i Beogradu 1990. (Muzej primenjene umetnosti) i "Fotografija kod Srba 1839-1989." (Galerija SANU, Beograd 1991.). Odabravši 108 fotografija, prezentiranih kroz tematske celine, autori su ovom prilikom pokušali da prikažu ne samo fotografski, nego i istorijski i kulturološki značaj ove autentične kolekcije fotografija, dragocene za Kragujevac i Srbiju.

Biografije autora knjige

LJUBA PETKOVIĆ (rođen u Kragujevcu 1879. godine, umro u Kragujevcu 1943. godine) je završio trgovačku akademiju u Minhenu. gde je došao do prvih znanja o fotografiji. Radio je u Kragujevcu kao glavni blagajnik Ujedinjene banke i amaterski se bavio fotografijom intezivno do 1914. godine. kasnije prenoseći zanimanje za fotografiju na sinove Antonija i Srbu. Danas fotografije Ljube Petkovića čuva njegov sin Srba Petković iz Kragujevca, a one se nalaze u nekoliko albuma i tri uramljena tabloa. Od preko 200 sačuvanih snimaka. 9 x12 cm. Narodni muzej u Kragujevcu je reprodukovao u cilju zaštite zbirke 113 fotografija i ti negativi se čuvaju u muzeju.

DRAGOSLAV MIKIĆ (rođen 1892. godine u Kragujevcu, umro 1967. godine u Kragujevcu) bio je nadzornik u Vojno-tehničkom zavodu, a izradu fotografija naučio je pomažući u kragujevačkom ateljeu Ljubiše i Milana Đonića. Sačuvano je samo nekoliko njegovih snimaka, iako se zna da je snimao u I svetskom ratu, pošto je sve fotografije uništio u jesen 1944. godine sa sinom Žikom Mikićem, fotografom iz Kragujevca. u strahu od vlasti.

JEVTIĆEV ALBUM se čuva u etnografskoj zbirci Narodnog muzeja u Kragujevcu. On sadrži 21 fotografiju 8x11 cm. koje imaju sve tehničke i stilske karakteristike amaterskih snimaka tog vremena. a koje su kaširane na karton i povezane platnom u albumu 9.5x13 cm. debljine 3.5 cm sa posvetom Miodraga M. Jevtića. maturanta realke, svojoj staramajci (babi) Marici Subotić iz Kragujevca. datirano 1905. godinom. U albumu su motivi iz Kragujevca i okoline. kao i iz Beograda i okoline. O Miodragu Jevtiću kao fotoamateru nismo našli podatke u literaturi koja se bavi amaterima iz tog vremena.

SVETOZAR NIKOLIĆ ŠOŠA (rođen 1877. godine u Kragujevcu. umro 1967. godine u Kragujevcu) je bio mehaničar, graver, pečatorezac, i trgovac. Mehaničarski zanat je završio u Beču, gde je stekao prva znanja o fotografiji. Intezivno je snimao do 1914. godine, a u njegovoj ostavštini su i fotografije iz balkanskih ratova. U Istorijskom arhivu Šumadije u Kragujevcu postoji zbirka fotografija Svetozara Nikolića koja sadrži 306 fotografija 9x12 cm. uglavnom snimljenih pre 1914 godine, a u Narodnom muzeju u Kragujevcu se čuva 90 originalnih negativa - staklenih ploča 9x12 cm i oko 120 fotografija u 9 albuma koji sadrže fotografije, čestitke i razglednice.

ČEDOMILJ PAVLOVIĆ BOJADŽIĆ (rođen 1885. godine u Kragujevcu. umro 1962. godine u Kragujevcu) je bio mlinarski inžinjer i industrijalac. Fotografijom se u Kragujevcu bavio po povratku sa školovanja u Londonu 1905. godine. pa do prvog svetskog rata. Njegova kći Dušanka ostavila je Narodnom muzeju u Kragujevcu preko 70 fotografija 9x12 cm. a kod drugih naslednika je ostao neutvrđen broj Bojadžićevih snimaka.

LJUBOMIR IVANOVIĆ (rođen u Sisku 1856. godine kao Franjo Ključec, ime je promenio prelaskom u pravoslavnu veru 1883. godine. umro u Kragujevcu 1939. godine) je radio skoro pola veka kao knjigovođa - računoispitač novčanih računa u Vojno - tehničkom zavodu u Kragujevcu. U Muzeju zavoda "Crvena zastava" u Kragujevcu čuva se album sa 47 fotografija 9x12 cm. od kojih je većina datirana 1908. godinom. Ovaj album jedino je sačuvano svedočanstvo o Ivanovićevom bavljenju fotografijom.

Recenzija prof. dr Andreja Mitrovića

Postupajući po Vašoj molbi sa zadovoljstvom sam pregledao materijal koji ste mi poslali saglasno Vašoj nameri da napravite izložbu i objavite odgovarajući katalog pod naslovom "Kragujevački fotoamateri 1904-1914.godine" i čast mi je izneti sledeće mišljenje:

Fotografija kao moderna tvorevina kulture i kao izvor saznanja o prošlosti Srbije već je duže vremena predmet stručnih i širih zanimanja, ali se ipak sme reći da su izuzetno poželjna nastojanja da se dosadašnja praksa dalje unapredi skupljanjem, prikazivanjem, adekvatnim umnožavanjem (objavljivanjem), razvrstavanjem po sadržini i vrstama i proučavanjem kao istorijskih izvora. Uporedo sa tim stvaraju se osnove za otkrivanje likova negdašnjih ljudi, kako onih sa većom ulogom tako i onih koji su pripadali nepoznatima, onda i ljudi koji su fotografisali i izrađivali slike, što znači zalaženje u problematiku javljanja profesionalne i širenja amaterske fotografije. Sve ovo predstavlja rad na proširivanju osnova poznavanja naše kulturne istorije i to u najobuhvatnijem smislu reči pošto fotografija uz likove ljudi i slikom ambijenta pruža mogućnost za neposrednijim susretom sa negdašnjim događajima, ali i za dopunu znanja o različitim segmentima privrednog, društvenog, političkog i uopšte civilizacionog razvitka.

Grupa fotografija kragujevačkih amatera upravo nosi obeležja vrednosti na koje smo uopšteno upozorili. Ulice Kragujevca, snimci privrednih objekata, panorama grada, izgled i odeća ljudi, događanja, socijalna problematika, svakodnevnica (tužna ili vesela, ozbiljna ili ponekad groteskna) itd. imaju svoj upečatljiv oblik na dobrim snimcima i u pogledu kadriranja i u pogledu tehničkog kvaliteta.

Sve navedeno čini da zamisao sa izložbom treba pozdraviti kao veoma korisnu, ovo tim pre što se od realizacije zamisli može očekivati dalji porast zanimanja i nova, takođe vredna otkrića fotografija ne samo za prvu deceniju i po 20. veka nego i za drugu polovinu 19. i ostale decenije našeg stoleća.

Meni je zadovoljstvo da podržim ideju izložbe i objavljivanje odgovarajućeg kataloga i preporučujem da se to što pre ostvari.

Recenzija Irine Subotić muzejskog savetnika Narodnog muzeja u Beogradu

Materijal za izložbu i monografiju pod radnim naslovom KRAGUJEVAČKI FOTO-AMATERI 1904-1914. - za koje imam čast da pišem recenziju - predstavlja izuzetno dragoceni foto-dokument. On ima svoj višestruki smisao, najpre kao čisto faktografsko svedočanstvo o jednom prohujalom vremenu, a zatim i kao umetnička, istorijska, kulturološka, etnološka i sociološka građa koja može da bude i dalje korištena u drugim kompleksnim istraživanjima toga perioda i kragujevačkog uže, a srpskog regiona šire shvaćenog. Takva istraživanja u našoj nauci tek predstoje.

Autori ovog projekta, Predrag Mihajlović i Milomir Minić, načinili su preciznu i logičnu podelu celokupnog materijala na devet grupa (Grad, Događaji, Socijalna fotografija, Pejzaži, Život u gradu, Deca, Život sela, Predeli i gradovi, i Balkanski ratovi) čime je istaknuto bogatstvo tema i sadržaja ponuđenih fotografija, i istovremeno usmerena pažnja na osnovne preokupacije starih fotografa. Oni su, prema dostupnom materijalu, pokazali često veliku inventivnost i duhovitost, oštrinu pogleda pa i zaključivanja koja se može pratiti po studiozno načinjenim snimcima. Očevidno je da nema slučajnosti i iznenađenja, već da je celokupan materijal rezultat smišljenog i studioznog pristupa fotografisanju, čime se dolazi do zaključka da su autori fotografija gajili svest o značaju medija kojim se služe. Tome se može priključiti i naš utisak da su oni imali očevidan osećaj za vreme i situacije, jer su pratili vrlo raznovrsne događaje u životu svojih sugrađana u Kragujevcu i okolini, ili u ambijentima koji ih okružuju.

Deset godina obuhvaćenih fotografijom u Kragujevcu (od 1904. do 1914. godine) samo su nastavak prethodnih istraživanja istih autora, Milomira Minića i Predraga Mihajlovića. To je period izrazitog rasta građanskog društva, posebno u tako značajnom kulturnom i industrijskom centru kakav je u to vreme bio Kragujevac, i istovremeno to je period izgradnje svesti o tim promenama i nastojanja da se o njima ostavi trag. U tom smislu, ova serija dokumentarnih fotografija mogla bi se smatrati suženom i sažetom hronikom događaja u srpskom društvu na početku veka, do prvog svetskog rata koji je u mnogo čemu značio u stvari, na našem terenu, pravi ulazak u naš, dvadeseti vek.

Sa stanovišta istorije umetnosti i kulture najšire shvaćeno, ovaj materijal pruža dragocene izvore za stvaranje zaključaka o likovnim kvalitetima fotografija kao umetničkog medija, i istovremeno daje veliki broj podataka o mnogim, sada već izgubljenim činjenicama vezanim za običaje, odeću/modu, nakit, arhitekturu i enterijere, zanatske detalje i sl. U tom smislu ceo ovaj projekat, izložba sa pratećom monografijom, po mom mišljenju, prevazilazi prvobitnu želju da predstavi fotografe-amatere u Kragujevcu i pruža velike mogućnosti da bude izvor niza novih informacija za istraživače različitih profila. Pri tome se osnovna zamisao neće umanjiti, već, na protiv, obogatiti i uvećati.

Sa velikim zadovoljstvom predlažem da se realizuje izložba sa monografijom (katalogom) pod gornjim nazivom, i da se - ukoliko budu stvorene mogućnosti - ona predstavi i u inostranstvu, sa nadom da će poslužiti i kao dobra informacija o nekadašnjim vremenima, ali i da će podstaći na nova i dublja istraživanja toga perioda naše istorije i našeg kulturnog života ne samo u Kragujevcu, već, najšire, u celoj Srbiji.

Recenzija Ratka Božovića

Projekt izložbe pod naslovom "Kragujevački fotoamateri 1904 - 1914 " Predraga Mihajlovića i Milomira Minića veoma je osmišljen i metodološki logično postavljen. To se može lako zapaziti već po tome kako je celokupna građa o Kragujevcu s početka veka sistematizovana i tematski razvrstana. Tematski fragmenti (Grad, Događaji, Socijalna fotografija, Pejsaži, Život u gradu, Deca, Život sela, Predeli i ljudi i Balkanski ratovi) čine upečatljivu celinu fotografskog materijala, koji je nastajao od 1904. do 1914. godine.

Ovako zamišljena izložba sugestivno će prezentirati vredne napore naših fotografa, čiji radovi imaju i dokumentarnu i umetničku vrednost. Na njihovim fotografijama vaskrsnulo je ono što je nekada bilo, što je nestalo. Ali, iza svega toga ostaje nemalo tajanstvenosti i nostalgije. Ove fotografije su nezamenljiva pomoć čovekovom krhkom pamćenju, povratak neopravdano zaboravljenoj prošlosti. Teško je precizno reći da li su naši stari fotografi subjektivizirali ili objektivizirali stvarnost, ali se ne može poreći da su je beležili kao "čin saznavanja", kao proživljenu ljudsku komunikaciju. Zato mi se čini da se ova građa može prihvatiti kao sigurno pamćenje, koje potpomaže objektivnu rekonstrukciju onoga što je doista bilo. Ta građa je, s obzirom na pouzdane i promišljene stavove fotografa - umetnika, deo naše duhovne memorije, deo istorijske istine. Što je nekada bilo - ponovo je tu. Sve je kako je bilo. I ništa nije kako je bilo. Uzbudljivo! Zar ne? Zato sa radošću očekujem ovu izložbu.

Ratko BOŽOVIĆ

Recenzija DragoljubaTOŠIĆa majstora fogografije FSJ, EFIAP

Susret sa fotografskim dokumentima prošlosti, radi načina na koji je čovek sklon da reaguje na fotografiju, doživljamo u priličnoj meri kao susret sa samom prošlošću.

Čovek se, naime, posmatrajući fotografiju identifikuje sa snimateljem jer "vidi" snimljenu scenu i "zna" kako izgleda fotografisani motiv iako ga u prirodi nikad nije video.

Radi toga nas materijal za izložbu i monografiju "KRAGUJEVAČKI FOTO AMATERI 19041914" dovodi u priliku da upoznamo izgled Kragujevca i njegove okoline i život koji se na tom prostoru odvijao početkom ovoga veka.

U koncipiranju izložbe i monografije autori projekta PREDRAG MIHAJLOVIĆ-CILE i MILOMIR MINIĆ su radili na ostvarenju dva cilja. S jedne strane fotografija je data kao istorijski izvor i dokumenat sa mogućnošću da posluži za istorijska, kulturološka, etnološka, sociološka, umetnička i druga istraživanja. S druge strane ova izložba je dragocen doprinos proučavanju istorijskog razvoja srpske fotografije i to ne samo po obiliku materijala o kragujevačkoj fotografiji, nego i po tome što su autori dali niz podataka o uzročno posledičnim odnosima razvoja kragujevačke fotografije sa razvojem fotografije u Srbiji i svetu, što je objavljeno u tekstualnom delu ranije realizovanog projekta istih autora "Kragujevac na starim fotografijama 1859-1918".

Ovoj izložbi "Kragujevački foto amateri 1904-1914." je prethodila izložba istih autora kojom su obradili fotografsku zaostavštinu Svetozara Nikolića Šoše i Čedomilja Pavlovića Bojadžića. Kada je pisao predgovor za tu izložbu Branibor Debeljković, doajen srpske fotografije i pionir proučavanja istorije srpske fotografije je pisao da je istorija srpske fotografije od novembra 1985. godine bogatija za još 300 novopronađenih fotografija sa početka HH-og veka, a da je 66 izabranih eksponata tako suptilno i visoko stručno reprodukovano i priređeno za izlaganje da su zanimljivi sadržaji približeni gledaocu uz očuvanje vidljivosti detalja, valera i tonaliteta koje sadrže originali, čemu je doprinosilo i umereno povećanje u odnosu na originale koji su kontakt kopije formata 9x12. santimetara.

U međuvremenu su Mihajlović i Minić vredno radili, pronašli i obradili preko 4000 starih fotografija, od kojih preko 1000 amaterskih, a samo u pripremi ove izložbe ih je presnimljeno 779 Rezultat toga rada je materijal za izložbu i monografiju "KRAGUJEVAČKI FOTO AMATERI 1904-1914" gde je zastupljeno 6 autora sa 108 fotografija, pri čemu su autori ovoga projekta materijal podelili u 9 grupa i takvom sistematizacijom bogatstvo tema i sadržaja učinili preglednijim i usmerili našu pažnju na osnovne preokupacije fotografa.

Vrednost fotografske zaostavštine kragujevačkih foto amatera je izuzetna i jasno pokazuje da oni u shvatanju i korišćenju fotografije nisu kasnili za Evropom.

Da podsetimo da fotografija u prvim decenijama svoga postojanja nije bila pristupačna amaterima, radi komplikovane tehnologije, skupocene opreme i manipulativnih teškoća pri snimanju i izradi fotografija. Sve to je, takođe, ograničavalo i teme koje je fotografija tretirala. Međutim, osamdesetih i devedesetih godina devetnaestog veka fotografska tehnologija se znatno usavršava, fotografski postupak pojednostavljuje i to dovodi do širenja tema koje fotografija obrađuje, a javlja se i amaterski pokret.

Industrijska proizvodnja suvih ploča koja zamenjuje raniji mokri postupak oslobađa fotografa potrebe da snimanje obavlja uz prisustvo mračne komore u kojoj je pripremao negativski materijal neposredno pre snimanja i razvijao ga odmah po obavljenom snimanju.

Takođe je značajno i povećanje osetljivosti foto materijala što je omogućavalo snimanje kraćim ekspozicijama. Radi toga fotografi nisu više ograničeni samo na snimanje statičnih motiva. Ovo poboljšanje tehničkih karakteristika fotografije bitno povećava njenu primenu u raznim oblastima, a posebno doprinosi omasovljenju amaterske fotografije u svetu.

V Srbiji je prvi klub foto amatera osnovan 1901. godine u Beogradu, kada je priređena i prva foto amaterska izložba uz učešće 35 autora sa preko 1.000 izloženih fotografija. (Monografiju sa 60 reprodukcija sa te izložbe, tekstove, i izložbu o ovoj izložbi je priredio Branibor Debeljković 1989. godine).

U Kragujevcu je prvi klub foto amatera osnovan početkom marta 1904. godine, a vest o tome je objavljena u kragujevačkim novinama "Javnost", broj 84 od 11.03.1904. godine (prema Miniću i Mihajloviću).

Možemo, dakle, reći da vreme u kome nastaje fotografska priča koja je sadržaj izložbe i monografije "Kragujevački foto amateri 1904-1914" karakteriše povećano interesovanje za fotografiju i plima foto amaterskog pokreta. Ako se ima u vidu da Kragujevac u prvu deceniju XX veka ulazi kao treći grad po veličini u ondašnjoj Srbiji i da pri tome u njemu bujaju ekonomski i društveni procesi, onda postaje jasno da su to okolnosti istorijskih uslovljenosti koje objašnjavaju bogatstvo tema i sadržaja fotografske zaostavštine kragujevačkih foto amatera. Ovo tim pre što su autori fotografija mladi, obrazovani i imućni ljudi upoznati sa civilizacijskim tokovima svoga vremena, i u mogućnosti da sebi dozvole luksuz kakav je, ipak, u to vreme bilo bavljenje fotografijom.

Ako bi fotografije izložbe i monografije "Kragujevački foto amateri 1904-1914" uporedili sa fotografskom produkcijom početkom ovoga veka možemo da konstatujemo sledeće:

V estetskom pogledu kao i po nivou tehničko tehnološke realizacije ove fotografije su u rangu kvalitetne produkcije onoga vremena. Vidljivo je, dakle, da su autori u svemu ovladali fotografskim znanjem i umećem.

U pogledu tema i sadržaja kojima su se bavili, a posebno načina na koji su ih fotografski artikulisali, kragujevački foto amateri su vrlo zanimljivi i raznovrsni a neki od njihovih radova su predhodnica generalnih tokova razvoja fotografije u svetu i u nas.

Iako ova konstatacija može da deluje pretenciozno, ona ima i svoje logično objašnjenje. Naime, profesionalna fotografija nužno zadovoljava zahteve oficijelnih potreba društva što je u mnogome određuje a često unekoliko i ograničava.

Amaterska fotografija je, uglavnom, toga oslobođena pa su mnogi pomaci i unapređenja u pristupu fotografiji i načinu njenog korišćenja učinjeni u neprofesionalnom fotografskom stvaralaštvu. Takođe je značajno i to što su amateri ljudi različitih struka i obrazovanja pa se ta raznolikost njihovih pogleda na život odražava i na sadržaje koje obrađuju i na način na koji to čine.

Postoji, međutim, jedna vrlo zanimljiva karakteristika izložbe kragujevačkih foto-amatera koju ređe srećemo na ostalim izložbama onoga vremena, a to je preovlađujuće dokumentarna karakteristika njihovih radova. Fotografi toga doba su, naime, posebno insistirali na ispoljavanju umetničkih preokupacija zasnovanih na iskustvima slikarstva, pa su primenjivani i postupci pomoću kojih se postiže sličnost fotografije sa slikarskim delima. Ova nastojanja vidimo i u izboru motiva i načinu kreativne obrade. Sve ovo je usporavalo konstituisanje autentičnog fotografskog izraza i kreativnu upotrebu fotografije na način koji odgovara mediju fotografije i njegovim specifičnostima.

U sklopu brojnih funkcija fotografije je svakako i mogućnost umetničkog izražavanja fotografijom, ali način da se to postigne nije oponašanje drugih medija nego korišćenje osobenosti fotografije i njenih baznih karakteristika, posebno u mogućnosti da realnost života posluži kao osnova za umetničku nadgradnju. Radi svega toga je zanimljivo, i to posebno ističem, da su kragujevački foto amateri još početkom ovoga veka, bar prema izboru fotografija kojim ih predstavljaju Mihajlović i Minić, fotografiju koristili na način koji bi se i danas mogao smatrati savremenim u oblasti dokumentarne i lajf fotografije!

Prema temama i sadržajima koji su materijal za izložbu i monografiju moglo bi se reći da su kragujevački foto-amateri bili hroničari svoga vremena i da su dali veliki broj podataka za razna istraživanja, pa projekat u celini nadrasta iniciranu nameru predstavljanja foto-amatera Kragujevaca.

U delu izložbe koji se odnosi na Kragujevac i događaje u njemu gotovo da nema važnijih objekata i vizura totala ondašnjeg Kragujevca koji nisu prikazani, kao što se iz događaja koji su zabeleženi može satkati vizuelni mozaik o svemu značajnijem što se tada u Kragujevcu i okolini događalo. Pri tome sve to deluje spontano i prirodno a to je u fotografiji najteže postići i rezultat je duboko misaonog i emotivnog kontakta autora sa motivom koji se obrađuje.

Kod snimaka gde su likovi u nešto krupnijem planu i gde su vidljivi svi relevantni podaci o snimljenoj osobi čitljivi su elementi psihologije ličnosti što je odlika dobrih portreta, posebno kada je to u korelaciji sa ambijentom. Pa i snimci sela, iako uz primetnu režiju, po unutrašnjoj strukturi kadra iznose niz autentičnih podataka.

Pod nazivom "socijalna fotografija" na izložbi ima samo 6 eksponata. Međutim, elemenata koji tretiraju socijalne aspekte ima na velikom broju fotografija što je samo po sebi proizašlo iz načina na koji su autori koristili fotografiju i, možda intuitivno, osećali njene izražajne mogućnosti. Deo izložbe pod nazivom "Balkanski ratovi", iako fragmentaran, ima uz niz dokumentarnih vrednosti i snažnu galeriju likova koji iznose svu ozbiljnost i težinu ove istorijske nužnosti našega naroda. V tom pogledu apostrofiram fotografiju Svetozara Nikolića Šoše "Uskršnji ručak srpske vojske u Mitrovici" kao antologijsko delo srpske fotografije.

Konačno i ukupno gledano, atmosfera koja pulsira živim bićima u snimljenim kadrovima, ali je uočljiva i na gradskoj kaldrmi, fasadama starih zdanja, enterijerima fabrika i zanatskih radnji, a i u toplini domaćih ognjišta... sve to sačinjava bogat mozaik vizuelnih senzacija kojim prošlost Kragujevca i onovremene Srbije bogati našu sadašnjost.

U prilici da se izjasnim o materijalu za izložbu i monografiju "KRAGUJEVAČKI FOTO AMATERI 1904-1914" sa zadovoljstvom predlažem da se projekat realizuje smatrajući da će obogatiti naš javni kulturni život, kao što može uspešno poslužiti i za prikazivanje dela civilizacijskih tokova našega razvoja narodima drugih zemalja.