Jeromonah Jovan (Ćulibrk)

Pravoslavna crkva, mediji i evropejstvo

Na osnovu izlaganja na konferenciji «Hrišćanstvo i politika» u organizaciji Fondacije Konrad Adenauer Beograd, 26. novembra 2002.

Po svoj zemlji izađe glas njihov
i do krajeva vaseljene riječ njihova.
(Rimljanima 10:10)

Šesnaest je vijekova otkako je Jeronim Stridonski, prevodeći Logos kao Verbum (Riječ), dao Vulgatu koja je «u zapadnoj Evropi, zaista bila Biblija hiljadu godina»^[1]: onih hiljadu godina tokom kojih je ona bila «svojina» onih koji su učestvovali u liturgiji. Izumom štampe koji se desio istovremeno sa pojavom protestantizma, ona je postala svojina onih koji su mogli da je kupe, a riječ koja je krenula kroz Gutenbergovu vaseljenu prestala je da bude ikona Carstva i postala pisana poruka. Kakve je to posljedice ostavilo na medije kakvi su rođeni u Evropi u dvadesetom vijeku i preobrazili i Evropu i vijek?

Kada bi pogledali na poznate nam i objavljene naslove u crkvenoj bibliografiji koji se bave bićem medija, na prvi pogled bismo se zapanjili koliko smo naizgled malo napisali o jednoj od velikih tema proteklog vijeka. Tek negdje devedesetih, zaključno sa na srpski nedavno prevedenom knjigom Arhiepiskopa Tirane Anastasija, «globalizacija» sa svim svojim pretpostavkama počinje da se razmatra i razlaže iznutra, što podrazumijeva dvije osnovne činjenice: prvu, da su novi mediji tokom prošlog stoljeća revolucionisali čovjekovu svijest, i drugu, da su oni potom postali poprištem i oruđem nove ekonomsko-političke organizacije svijeta.

Oba ova aspekta medija doživjela su svoje puno promišljanje u prvoj polovini osamdesetih, kada je termin «postmodernizam» poslužio da se pomnije razloži stanje svijeta nakon medijske revolucije koja je kontinuirano trajala čitav dvadeseti vijek, od nastanka filma do začetka Interneta, i bila rekapitulirana nekoliko puta od pedesetih godina. Iako se izraz «postmodernizam» povlači okolo do danas, on je nepovratno vezan za hladnoratovsku epohu, doba u kojem je gruboj sili postojao parnjak i kada su ispod atomskog štita funkcionisale «zaobilazne strategije» od kojih kulturne stoje nesumnjivo na prvom mjestu. Pogotovo ako smo upućeni u to kako je zapadni čovjek svoju bitijnu borbu, borbu za smisao, izmjestio iz crkve u kulturu.

U drugoj polovini osamdesetih, nastankom «jednopolarnog» svijeta i smjenom zaobilaznih strategija grubom silom, čemu je pretpostavka bilo medijsko ujedinjenje planete (koncert Lajv Eid navodno za pomoć gladnima u Etiopiji je posmatralo dvije milijarde ljudi, a za svoj prostor je imao suštinski televiziju) a prvi otvoreni izraz bombardovanje Iraka, ovaj termin zamijenjen je izrazom «supramodernizam». On ističe da su nakon perioda nihilizma i traganja uspostavljene nove vrijednosti za koje vrijedi žrtvovati živote kao što je to bilo prije velikih ratova koji su obesmislili stari evropski način života.

U toj novoj organizaciji svijeta, multikulturalnoj amerikani, medijima je data prvenstveno politička uloga: Si-En-En na primjer glumi starinske novine koje sada samo brže i uvjerljivije prenose vijesti, a na MakLuana će se 1996. pozvati i Bil Klinton rekavši kako na kraju hladnog rata ulazimo u svijet koji je globalno selo.

No, ranih osamdesetih je to bilo drugačije. Dejan Kršić je tada obnavljajući predratni časopis Nova Evropa kao vrstu priručnika za novo medijsko doba napisao: «Stari Evropljani ne mogu zamisliti Planetarni grad i ovladati novim tehnologijama zato što sebe uzimaju previše ozbiljno i previše sentimentalno da bi bili sposobni da osjete nove prostore stvorene novim medijima. Mediji nisu igračke i mogu biti povjereni isključivo novim umjetnicima, zato što mediji i jesu novi umjetnički oblici, novi načini percepcije.»^[2]

Dakako, njegov jezik i profetički ton je preuzet od ključnog autora koji se u prošlom vijeku bavio elektronskim medijima, Maršala MakLuana, čija je najvažnija knjiga, Gutenbergova galaksija, u stvari «u mnogo čemu dopuna Pevača priča Alberta B. Lorda».^[3] MakLuan naime tvrdi da su pisani mediji omogućili individualno poimanje Svetog Pisma, istrgnuto iz «srednjevjekovnog korporativnog iskustva»,^[4] a to iskustvo nije ništa drugo do liturgija, tj. Crkva, kako je to nedavno otvoreno kazala Ketrin Pikstok,^[5] pozivajući se na riječi Mitropolita Pergamskog Jovana (Ziziulasa) da se «Hristos nije otkrio kao istina u zajednici, već kao zajednica».^[6]

Logos shvaćen kao Riječ tako je otrgnut od suštinske stvarnosti, liturgijske zajednice, i kao posljedica dešava se da sama riječ polako gubi unutrašnju zajednicu sa onim na šta se ona odnosi. Upućena sama na sebe, riječ postaje diskurs, pojam koji će u postmoderni biti definisan kao niz označitelja (riječi) koji ne upućuju na označeno (realnost) nego na druge označitelje, na druge riječi, koje postaju vještačka stvarnost, kako se uostalom opisuje shizofrenija.

Pjevač priča je knjiga koja na osnovu srpske usmene epske poezije, date «u bujnoj tradiciji nepisane pesme»^[7] pokazuje kako je Homer mogao da sastavi svoje epove a da nije raspolagao pismom. Da bi opisao posljedice takve potvrde ličnog stvaralačkog dara koji ne zavisi od pismenosti a koji se sačuvao istorijski baš u srpskoj kulturnoj zajednici, MakLuan koristi izraz iz bogoslovlja ikone i kaže da Pjevač priča daje «obrnutu perspektivu pismenog zapadnog sveta».^[8]

Da li je MakLuan nehotice upotrebio izraz koji dolazi iz iste tradicije iz koje i Lordovi pjevači priča, guslari? Ako on zaključuje da danas «nove tehnologije čine individualizam zastarelim a korporativnu zavisnost obaveznom»^[9] onda se on, kao i Ketrin Pikstok docnije, za izraz morao obratiti svijetu koji je očigledno drugačije shvatao pismenost a koji mu je bio dovoljno blizak da mu razumije jezik. U tom smislu ikona i njeno bogoslovlje leži u samoj osnovi nastanka i razumijevanja savremenih medija.

Ikona, u čijoj su samoj suštini «dati semiotički problemi,»^[10] ostvaruje po Vilijemu Vinsatu «maksimalnu sličnost između svoje forme i svoga sadržaja.»^[11] Obrnuta perspektiva koju ona daje jeste svijet koji nije podijeljen na pismeno i usmeno, auditivno i vizuelno. Ne samo da «ikonu kao vizuelni znak treba da potvrdi natpis kao jezički znak,»^[12] nego ona dobija svoj puni smisao tek u liturgiji, u cjelosnoj zajednici koja uključuje cijeloga Boga kao i cijeloga čovjeka. I sa čovjekom sva njegova čula, čije produžetke po MakLuanu predstavljaju mediji, zaključno sa «kompjuterom kao produžetkom našeg centralnog nervnog sistema».^[13]

Zato nije čudno da je u isto vrijeme sa samosviješću medijske civilizacije Evropom osamdesetih kružila i nanovo otkrivena ruska avangardna umjetnost, koja se «ne može razumeti bez ovoga interesovanja za znak koje je bilo karakteristično za Rusiju na početku veka,» a koje se «u krajnjem izvodu, velikim delom svodi na odnos prema ikoni.»^[14] Ako se prisjetimo podnaslova iz Gutenbergove galaksije koji kaže da je «љtampom izazvani rascep između glave i srca trauma koja utiče na Evropu do naših dana»,^[15] vidjećemo da ni MakLuana nije mimoišao talas koji je zajednički Mandeljštamu «i imenoslaviocima, a u krajnjoj liniji povezuje ga sa isihastima.»^[16]

U oslobađanju od linearnosti u koju je zapadni svijet bio zarobljen dominacijom štampanih medija, pravoslavlje je kroz ikonu i njome posvjedočenu Crkvu tom svijetu ali i sebi otvorilo mnoga vrata još u osvit «nove, trodimenzionalne civilizacije...svijeta u kome bi ponovo razumjeli izgubljena značenja zvuka, pokreta, plesa, boje, prostornih rasporeda...»^[17] Još važnije, u Novu Evropu je unijelo živu potrebu za stvaranjem i sposobnost da izvrši sintezu Istoka i Zapada, kao i žudnju za zajednicom, koju biće medija baštini na planetarnom nivou možda ne izravno iz liturgije, ali sasvim sigurno od proroka medijskog doba i guslara, Nikole Tesle.

Napomene